Denetimli Serbestlik Nedir, Kimler Yararlanır?

Denetimli serbestlik, hapis cezasının bir bölümünün ceza infaz kurumu yerine toplum içinde, denetimli serbestlik müdürlüğünün gözetimi ve belirli yükümlülükler altında infaz edilmesidir. Denetimli serbestlik nedir ve kimler yararlanır sorusunun kısa yanıtı şudur: 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun’un 105/A maddesine göre, açık ceza infaz kurumunda veya çocuk eğitimevinde bulunan, iyi hâlli olan ve koşullu salıverilmesine bir yıl veya daha az süre kalan hükümlüler, talepleri üzerine infaz hâkiminin kararıyla bu usulden yararlanır. Sıfır-altı yaş grubunda çocuğu bulunan kadın hükümlüler ile ağır hastalık, engellilik veya yaşlılık nedeniyle hayatını yalnız sürdüremeyen hükümlüler için daha uzun süreler öngörülmüştür.

Denetimli serbestlik ne anlama gelir?

Denetimli serbestlik, hükümlünün cezasını topluma karışarak ve belirli kurallara uyarak çekmesini sağlayan bir infaz biçimidir. Denetimli Serbestlik Hizmetleri Yönetmeliği bu kavramı, kişinin toplum içinde denetim ve takibinin yapıldığı, iyileştirilmesi ve topluma kazandırılması için gereken hizmet, program ve kaynakların sağlandığı alternatif bir ceza ve infaz sistemi olarak tanımlar.

Kurumsal çerçeveyi 5402 sayılı Denetimli Serbestlik Hizmetleri Kanunu çizer. Bu Kanun, denetimli serbestlik müdürlükleri ile koruma kurullarının kuruluşunu, görevlerini ve çalışma usullerini düzenler. Ayrıca 5275 sayılı Kanun’un 104. maddesi, cezası ertelenen, salıverilen veya hakkında hapis dışında bir tedbire hükmedilen hükümlülerin toplum içinde izlenmesi, iyileştirilmesi ve salıverilme sonrasında korunması için denetimli serbestlik ve yardım merkezlerinin kurulmasını öngörür.

Uygulamada denetimli serbestlik en çok, hapis cezasının son bölümünün cezaevi dışında infazı anlamında kullanılır. Bu yazının konusu da 105/A maddesinde düzenlenen bu infaz usulüdür. Ceza hukukunun genel çerçevesi için ceza hukuku çalışma alanı sayfasını inceleyebilirsiniz.

Yasal dayanak: 5275 sayılı Kanun’un 105/A maddesi

5275 sayılı Kanun’un 105/A maddesi, bu infaz usulünün amacını hükümlülerin dış dünyaya uyumlarını sağlamak ve aileleriyle bağlarını sürdürüp güçlendirmelerini temin etmek olarak açıklar. Karar, ceza infaz kurumu idaresince hazırlanan değerlendirme raporu dikkate alınarak, hükmün infazına ilişkin işlemleri yapan Cumhuriyet başsavcılığının bulunduğu yerdeki infaz hâkimi tarafından verilir. Usul kendiliğinden işlemez; hükümlünün talebi gerekir.

Maddeye 4 Haziran 2025 tarihli ve 7550 sayılı Kanunla eklenen cümleye göre, hükümlünün bu usulden yararlanabilmesi için, beş günden az olmamak üzere, koşullu salıverilme tarihine kadar ceza infaz kurumunda geçirmesi gereken sürenin en az onda birini kurumda geçirmiş olması gerekir. Bu şart, çok kısa cezalarda hükümlünün hiç kuruma girmeden denetimli serbestliğe ayrılmasının önüne geçer.

Denetimli serbestlikten kimler yararlanır?

Genel kural: koşullu salıverilmeye bir yıl veya daha az süre kalanlar

105/A maddesinin birinci fıkrasına göre, açık ceza infaz kurumunda veya çocuk eğitimevinde bulunan, iyi hâlli ve koşullu salıverilmesine bir yıl veya daha az süre kalan hükümlüler, cezalarının koşullu salıverilme tarihine kadar olan kısmını denetimli serbestlik tedbiri altında infaz edebilir. Burada üç şart bir arada aranır: açık kurumda veya çocuk eğitimevinde bulunma, iyi hâllilik ve kalan sürenin bir yılı aşmaması.

Açık kuruma ayrılamayan hükümlüler

İkinci fıkra, açık ceza infaz kurumuna ayrılma şartları oluşmasına karşın iradesi dışındaki bir nedenle açık kuruma ayrılamayan veya bu nedenle kapalı kuruma geri gönderilen iyi hâlli hükümlüleri de kapsar. Bu kişiler, diğer şartları taşımaları hâlinde aynı usulden yararlanır.

Kadın hükümlüler, ağır hastalar, engelliler ve yaşlılar

Üçüncü fıkra iki grup için süreyi uzatır. Sıfır-altı yaş grubunda çocuğu bulunan kadın hükümlüler, koşullu salıverilmelerine iki yıl veya daha az süre kaldığında yararlanabilir. Maruz kaldıkları ağır bir hastalık, engellilik veya kocama nedeniyle hayatlarını yalnız idame ettiremeyen hükümlüler için bu süre üç yıldır. Ağır hastalık, engellilik veya kocama hâlinin, Adlî Tıp Kurumundan alınan ya da Adalet Bakanlığınca belirlenen tam teşekküllü hastanelerin sağlık kurullarınca düzenlenip Adlî Tıp Kurumunca onaylanan bir raporla belgelenmesi gerekir.

Kimler yararlanamaz?

Dördüncü fıkraya göre, adli para cezasının ödenmemesi nedeniyle cezası hapse çevrilen hükümlüler bu infaz usulünden yararlanamaz. Ayrıca iyi hâlli olmayan hükümlüler ile talepte bulunmayan hükümlüler hakkında da karar verilmez.

30 Mart 2020 öncesi suçlar için geçici hükümler

5275 sayılı Kanun’un Geçici 6. maddesi, 30 Mart 2020 tarihine kadar işlenen suçlar bakımından daha geniş bir uygulama öngörür. Bu suçlarda 105/A maddesindeki bir yıllık süre üç yıl olarak uygulanır. Ancak kasten öldürme, belirli kasten yaralama hâlleri, işkence ve eziyet, cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar, özel hayata karşı suçlar, uyuşturucu madde imal ve ticareti, Türk Ceza Kanunu’nun devlete ve anayasal düzene karşı suçlara ilişkin belirli bölümleri ile Terörle Mücadele Kanunu kapsamındaki suçlar bu genişlemenin dışındadır.

Aynı geçici madde, bu tarihten önce işlenen suçlarda sıfır-altı yaş grubunda çocuğu bulunan kadın hükümlüler ile yetmiş yaşını bitirmiş hükümlüler için iki yıllık süreyi dört yıl olarak uygular. Ağır hastalık, engellilik veya kocama nedeniyle hayatını yalnız sürdüremeyen altmış beş yaşını bitirmiş hükümlülerin ise koşullu salıverilme için kurumda geçirmeleri gereken sürenin tamamı, azami süre sınırına bakılmaksızın denetimli serbestlik tedbiri uygulanarak infaz edilebilir. Geçici maddenin üçüncü fıkrasına göre bu hükümler, iyi hâlli olmak koşuluyla kapalı ceza infaz kurumunda bulunan hükümlüler hakkında da uygulanır.

Suçun işlendiği tarih bu nedenle belirleyicidir. Aynı ceza için 30 Mart 2020 öncesi ve sonrası işlenen suçlarda farklı süreler geçerli olabilir.

Denetimli serbestlik süresinde hangi yükümlülükler uygulanır?

105/A maddesinin beşinci fıkrasına göre, denetimli serbestlik müdürlüğü hükümlüyü koşullu salıverilme tarihine kadar şu yükümlülüklerden bir veya birkaçına tabi tutar:

• Kamuya yararlı bir işte ücretsiz olarak çalıştırılma,
• Bir konut veya bölgede denetim ve gözetim altında bulundurulma,
• Belirlenen yer veya bölgelere gitmeme,
• Belirlenen programlara katılma.

Müdürlük, hükümlünün risk ve ihtiyaçlarını dikkate alarak yükümlülükleri değiştirebilir. Türk Ceza Kanunu’nun 191. maddesinde yer alan kullanmak için uyuşturucu veya uyarıcı madde satın alma, kabul etme, bulundurma ya da kullanma suçundan hükümlü olanlar, 2023 yılında eklenen cümle uyarınca ayrıca tedavi ve rehabilitasyon programlarına katılma yükümlülüğüne tabi tutulur.

Yükümlülüklere uyulmazsa ne olur?

Altıncı fıkra, üç durumda hükümlünün koşullu salıverilme tarihine kadar olan cezasının infazı için açık ceza infaz kurumuna gönderilmesine karar verileceğini düzenler. Karar, denetimli serbestlik müdürlüğünün talebi üzerine, müdürlüğün bulunduğu yerdeki infaz hâkimi tarafından verilir:

1. Hükümlünün ceza infaz kurumundan ayrıldıktan sonra, talebinde belirttiği denetimli serbestlik müdürlüğüne beş gün içinde müracaat etmemesi,
2. Belirlenen yükümlülüklere, denetim ve iyileştirme programına, görevlilerin uyarı ve önerileriyle hazırlanan denetim planına uymamakta ısrar etmesi,
3. Ceza infaz kurumuna geri dönmek istemesi.

Yedinci fıkraya göre, denetimli serbestlik uygulanmaya başlandıktan sonra işlendiği iddia edilen ve alt sınırı bir yıl veya daha fazla hapis cezası gerektiren kasıtlı bir suçtan kamu davası açılması hâlinde de infaz hâkimi hükümlünün açık kuruma gönderilmesine karar verebilir. Kovuşturma beraat, ceza verilmesine yer olmadığı, davanın reddi veya düşme kararıyla sonuçlanırsa, denetimli serbestlik tedbiri uygulanarak infaza devam edilir.

Sekizinci fıkra daha ağır bir sonuç öngörür. Müracaat süresinin bitiminden itibaren iki gün geçmesine rağmen müdürlüğe başvurmayanlar ile kuruma iade kararına rağmen iki gün içinde en yakın Cumhuriyet başsavcılığına teslim olmayanlar hakkında Türk Ceza Kanunu’nun 292. ve 293. maddelerindeki hükümler uygulanır. Bu durumda yalnızca infaz usulü değişmez; ayrı bir suç gündeme gelir.

Yönetmelik düzeyinde, yükümlülüğün bir yıl içinde iki defa ihlal edilmesi yükümlülüğe uymamada ısrar sayılır. Yükümlülüklerin gereklerine ve denetim planına uygun davranan hükümlü hakkında ise müdürlük gerekçeli bir rapor hazırlar ve bu raporu koşullu salıverilme işlemleri için ilgili mahkemeye gönderir.

Denetimli serbestlik ile koşullu salıverilme arasındaki fark

Bu iki kavram sık karıştırılır. Koşullu salıverilme, 5275 sayılı Kanun’un 107. maddesinde düzenlenir ve cezanın kanunda belirlenen kısmının infaz kurumunda iyi hâlli geçirilmesinden sonra hükümlünün salıverilmesidir. Genel kural, süreli hapis cezalarının yarısının kurumda çekilmesidir; ancak kasten öldürme, cinsel dokunulmazlığa karşı belirli suçlar ve örgütlü suçlar gibi hâllerde bu oran üçte ikidir.

Denetimli serbestlik ise koşullu salıverilme tarihine kadar olan son bölümün cezaevi dışında infazıdır. Yani hükümlü önce denetimli serbestlik tedbiri altında koşullu salıverilme tarihine ulaşır, sonra koşullu salıverilme kararıyla denetim süresine girer. 107. maddenin altıncı fıkrasına göre denetim süresi, kurumda geçirilmesi gereken süre kadardır ve süreli hapis cezalarında hak ederek tahliye tarihini geçemez.

Koşullu salıverilme sonrasındaki denetim süresinde de yükümlülük belirlenebilir. İnfaz hâkimi, iki yılı geçmemek üzere hükümlünün denetimli serbestlik müdürlüğünce belirlenecek yükümlülüklere tabi tutulmasına karar verebilir. Denetim süresinde hapis cezasını gerektiren kasıtlı bir suç işlenmesi veya infaz hâkiminin uyarısına rağmen yükümlülüklere uymamakta ısrar edilmesi hâlinde koşullu salıverilme kararı geri alınır. Denetim süresi yükümlülüklere uygun ve iyi hâlli geçirildiğinde ceza infaz edilmiş sayılır.

Süreç adım adım nasıl işler?

1. Talep: Şartları taşıyan hükümlü, denetimli serbestlik tedbiri uygulanarak infaz için talepte bulunur ve başvuracağı denetimli serbestlik müdürlüğünü belirtir.
2. Değerlendirme raporu: Ceza infaz kurumu idaresi hükümlü hakkında değerlendirme raporu hazırlar.
3. İnfaz hâkimi kararı: İnfaz hâkimi raporu dikkate alarak karar verir.
4. Müdürlüğe başvuru: Hükümlü, kurumdan ayrıldıktan sonra beş gün içinde müdürlüğe müracaat eder.
5. Denetim planı ve yükümlülükler: Müdürlük risk ve ihtiyaçlara göre yükümlülükleri belirler, denetim ve iyileştirme programını hazırlar.
6. Koşullu salıverilme: Süre yükümlülüklere uygun geçirilirse müdürlüğün gerekçeli raporu ilgili mahkemeye gönderilir.

Soruşturma veya kovuşturma aşamasındaki haklar denetimli serbestlikten ayrı bir konudur; bu aşamaya ilişkin genel bilgi için ifadeye çağrılan kişinin hakları yazısına bakabilirsiniz. Denetimli serbestlik kararları hükümlünün suç tipine, cezanın miktarına, suç tarihine ve iyi hâl değerlendirmesine göre değişir; somut bir dosyada hangi sürenin uygulanacağı infaz dosyası üzerinden belirlenir.

Sık sorulan sorular

Denetimli serbestlik için kaç yıl ceza kalmış olmalı?

5275 sayılı Kanun'un 105/A maddesine göre genel kural, koşullu salıverilmeye bir yıl veya daha az süre kalmasıdır. Sıfır-altı yaş grubunda çocuğu bulunan kadın hükümlüler için bu süre iki yıl, ağır hastalık, engellilik veya kocama nedeniyle hayatını yalnız sürdüremeyen hükümlüler için üç yıldır. 30 Mart 2020 tarihinden önce işlenen suçlarda Geçici 6. madde uyarınca bir yıllık süre, belirli suçlar hariç, üç yıl olarak uygulanır.

Denetimli serbestlik ile koşullu salıverilme aynı şey midir?

Hayır. Koşullu salıverilme, 107. maddeye göre cezanın kanunda belirlenen kısmının kurumda iyi hâlli geçirilmesinden sonra hükümlünün salıverilmesidir. Denetimli serbestlik ise koşullu salıverilme tarihine kadar olan son bölümün cezaevi dışında, yükümlülükler altında infazıdır. Hükümlü önce denetimli serbestlik tedbiri altında koşullu salıverilme tarihine ulaşır, sonra denetim süresine girer.

Denetimli serbestlik müdürlüğüne başvurmazsam ne olur?

Hükümlünün ceza infaz kurumundan ayrıldıktan sonra beş gün içinde talebinde belirttiği müdürlüğe müracaat etmemesi hâlinde, infaz hâkimi koşullu salıverilme tarihine kadar olan cezanın açık ceza infaz kurumunda infazına karar verir. Bu sürenin bitiminden itibaren iki gün daha geçmesine rağmen başvurulmazsa Türk Ceza Kanunu'nun 292. ve 293. maddeleri uygulanır.

Denetimli serbestlik süresinde hangi yükümlülükler verilir?

Müdürlük, hükümlüyü kamuya yararlı bir işte ücretsiz çalıştırılma, bir konut veya bölgede denetim altında bulundurulma, belirlenen yerlere gitmeme ve belirlenen programlara katılma yükümlülüklerinden bir veya birkaçına tabi tutar. Yükümlülükler hükümlünün risk ve ihtiyaçlarına göre değiştirilebilir. Kullanmak için uyuşturucu madde bulundurma suçundan hükümlü olanlar ayrıca tedavi ve rehabilitasyon programlarına katılır.

Adli para cezası hapse çevrilenler denetimli serbestlikten yararlanır mı?

Hayır. 105/A maddesinin dördüncü fıkrasına göre, adli para cezasının ödenmemesi nedeniyle cezası hapse çevrilen hükümlüler bu infaz usulünden yararlanamaz. Bu kişiler için 106. maddede ayrı bir düzen, kamuya yararlı işte çalıştırılma esası öngörülmüştür.