Ceza Hukuku

Sürecin kuralları 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nda (CMK), suçlar ve cezalar 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nda (TCK), cezanın nasıl çektirileceği ise 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun’da yer alır. Kanun, soruşturma evresinde suç şüphesi altında bulunan kişiye şüpheli, kovuşturmanın başlamasından hükmün kesinleşmesine kadar sanık, savunmayı yapan avukata müdafi der (CMK m. 2). Baktığımız başlıca işler şunlardır:

• Kollukta, savcılıkta ve sulh ceza hâkimliğinde ifade ve sorguda müdafilik
• Gözaltı, yakalama ve zorla getirme işlemlerine karşı başvurular
• Soruşturma dosyasının incelenmesi ve lehe delillerin toplanması talepleri
• Tutuklamaya itiraz, tahliye ve adli kontrolün kaldırılması talepleri
• Güvence (halk arasındaki adıyla kefalet) kararları
• Kovuşturma evresinde duruşmaların takibi ve savunma
• Şikâyet dilekçesi, kamu davasına katılma ve mağdur vekilliği
• Kovuşturmaya yer olmadığına dair karara itiraz
• Uzlaştırma görüşmeleri
• Koşullu salıverilme, denetimli serbestlik ve infazın ertelenmesi başvuruları

Yakalanan kişiye kanuni hakları derhâl bildirilir (CMK m. 90/4). Gözaltı süresi, en yakın hâkim veya mahkemeye götürülmek için gereken zorunlu süre hariç, yakalama anından itibaren yirmi dört saati geçemez. Toplu olarak işlenen suçlarda Cumhuriyet savcısı bu süreyi, her defasında bir günü geçmemek üzere üç gün uzatabilir (CMK m. 91/1 ve 91/3). Yakalamaya, gözaltına almaya ve sürenin uzatılmasına karşı kişinin kendisi, müdafii, kanuni temsilcisi, eşi ya da birinci veya ikinci derecede kan hısımı sulh ceza hâkimine başvurabilir (CMK m. 91/5).

İfade alınırken ve sorguda şu haklar hatırlatılır (CMK m. 147):

• Yüklenen suçun ne olduğunu öğrenmek
• Müdafi seçmek ve müdafiin ifade sırasında hazır bulunmasını istemek
• Müdafi seçecek durumda değilseniz barodan müdafi görevlendirilmesini istemek
• Yüklenen suç hakkında açıklamada bulunmamak
• Şüpheden kurtulmak için somut delillerin toplanmasını istemek
• Yakalandığınızın yakınlarınızdan birine bildirilmesi

Müdafi hazır bulunmadan kollukça alınan ifade, hâkim veya mahkeme önünde doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz (CMK m. 148/4). Şüpheli, vekâletname aranmadan müdafii ile her zaman ve konuşulanları başkalarının duyamayacağı bir ortamda görüşebilir; kanun bu hakkı yalnızca sayılı suçlarda ve hâkim kararıyla sınırlar (CMK m. 154). İlk ifade, dosyanın sonraki bütün aşamalarında karşınıza çıkar. Bu yüzden ifadeden önce avukatla görüşmek önemlidir.

İfade ve sorguda yanınızda bulunur, haklarınızın hatırlatılıp hatırlatılmadığını izler, tutanağı imzadan önce sizinle birlikte okuruz.

Cumhuriyet savcısı, bir suçun işlendiği izlenimini veren bir hâli öğrenir öğrenmez işin gerçeğini araştırmaya başlar. Şüphelinin yalnızca aleyhine değil, lehine olan delilleri de toplamakla yükümlüdür (CMK m. 160). Müdafi soruşturma evresinde dosyayı inceleyebilir ve istediği belgelerin örneğini alabilir; bu yetki kanunda sayılan suçlarda hâkim kararıyla kısıtlanabilir (CMK m. 153).

Soruşturmanın sonunda savcı, toplanan deliller yeterli şüphe oluşturuyorsa iddianame düzenler (CMK m. 170/2). Yeterli delil yoksa veya kovuşturma olanağı bulunmuyorsa kovuşturmaya yer olmadığına karar verir (CMK m. 172/1). Kanun bazı suçlar için uzlaştırma (CMK m. 253) ve seri muhakeme (CMK m. 250) gibi yollar da öngörür.

Bu evrede dosyayı inceler, lehinize olan delillerin toplanmasını ister, tanık ve belgeleri savcılığa sunar, bilirkişi raporlarına karşı beyanda bulunuruz.

Tutuklama kararı, kuvvetli suç şüphesini gösteren somut deliller ve bir tutuklama nedeni varsa verilebilir. İşin önemi ve beklenen ceza ile ölçülü değilse verilemez (CMK m. 100/1). Kararı soruşturma evresinde sulh ceza hâkimi, kovuşturma evresinde mahkeme verir; kararda adli kontrolün neden yetersiz kalacağı da gösterilir (CMK m. 101/1 ve 101/2). Tutuklama istenildiğinde şüpheli veya sanık bir müdafiin yardımından yararlanır (CMK m. 101/3).

Tutuklama kararına itiraz edilebilir (CMK m. 101/5). İtiraz süresi, kararın öğrenildiği günden itibaren iki haftadır (CMK m. 268/1). Soruşturma evresinde tutukluluğun devam edip etmeyeceği en geç otuzar günlük sürelerle incelenir; şüpheli bu incelemeyi kendisi de isteyebilir (CMK m. 108).

Adli kontrol, tutuklama sebepleri bulunsa da kişinin tutuklanmak yerine bir veya birkaç yükümlülük altına alınmasıdır (CMK m. 109/1). Yurt dışına çıkamamak, belirlenen yerlere düzenli olarak başvurmak, konutu terk etmemek ve güvence yatırmak bu yükümlülükler arasındadır (CMK m. 109/3). Adli kontrolün devamı gerekip gerekmediği en geç dört aylık aralıklarla incelenir (CMK m. 110/4). Hâkim, yükümlülükleri tamamen veya kısmen kaldırabilir ya da değiştirebilir (CMK m. 110/2).

Tutuklamaya itiraz, tahliye talebi ve adli kontrol yükümlülüklerinin kaldırılması veya hafifletilmesi için başvuruları hazırlar ve takip ederiz.

Halk arasında “kefaletle serbest kalma” denen kurum, kanunda güvence adını taşır ve adli kontrol yükümlülüklerinden biridir. Hâkim, şüphelinin parasal durumunu göz önünde bulundurarak güvencenin miktarını ve bir defada mı yoksa taksitle mi ödeneceğini belirler (CMK m. 109/3-f). Kanunda sabit bir tutar yoktur.

Güvence iki şeyi karşılar: kişinin usul işlemlerinde ve hükmün infazında hazır bulunmasını; katılanın masraflarını, suçun yol açtığı zararı, kamusal giderleri ve para cezalarını (CMK m. 113). Yükümlülüklerini yerine getiren hükümlüye güvencenin hazır bulunmayı karşılayan kısmı geri verilir. Kovuşturmaya yer olmadığına veya beraate karar verilirse, mağdura ya da nafaka alacaklısına ödenmemiş kısım da geri verilir. Geçerli bir mazeret olmadan yükümlülüğe uyulmazsa güvence Hazine’ye gelir yazılır (CMK m. 115).

İfadesi alınacak kişi davetiye ile çağrılır. Davetiyede çağrılma nedeni ve gelinmezse zorla getirileceği yazılır (CMK m. 145). Çağrıya uymayan şüpheli veya sanık hakkında zorla getirme kararı verilebilir; uygulamada bu karara ihzar da denir. Kararın bir örneği kişiye verilir. Kişi, yol süresi hariç en geç yirmi dört saat içinde çağıran hâkimin, mahkemenin veya savcının önüne götürülür (CMK m. 146). Çağrıya rağmen gelmeyen tanık, bilirkişi, mağdur ve şikâyetçi hakkında da aynı karar verilebilir (CMK m. 146/7).

Yakalama emri ayrı bir karardır. Soruşturma evresinde çağrı üzerine gelmeyen veya kendisine çağrı yapılamayan şüpheli hakkında sulh ceza hâkimi, kovuşturma evresinde kaçak sanık hakkında hâkim veya mahkeme düzenler (CMK m. 98). Yakalama emriyle yakalanan kişi en geç yirmi dört saat içinde yetkili hâkim veya mahkeme önüne çıkarılır; bu mümkün olmazsa sesli ve görüntülü iletişim sistemiyle dinlenir (CMK m. 94).

Hakkınızda bir çağrı, zorla getirme kararı veya yakalama emri bulunduğunu öğrendiyseniz, dosyanın durumunu başvurudan önce avukatınızla birlikte değerlendirin.

Mahkeme, iddianameyi verildiği tarihten itibaren on beş gün içinde inceler. Eksik veya hatalı bulursa Cumhuriyet başsavcılığına iade eder; bu süre içinde iade edilmeyen iddianame kabul edilmiş sayılır (CMK m. 174). İddianamenin kabulüyle kamu davası açılır ve kovuşturma evresi başlar (CMK m. 175/1). İddianame, çağrı kâğıdı ile birlikte sanığa tebliğ edilir (CMK m. 176/1).

Kural olarak hazır bulunmayan sanık hakkında duruşma yapılmaz; geçerli bir nedeni olmadan gelmeyen sanığın zorla getirilmesine karar verilir (CMK m. 193/1). Sorgusu yapılmış olan sanığı mahkeme, istemi üzerine duruşmada hazır bulunmaktan bağışık tutabilir (CMK m. 196/1).

Kovuşturma evresinde iddianameyi ve dosyadaki delilleri sizinle birlikte değerlendirir, duruşmalara katılır, tanık ve delil taleplerini sunar, bilirkişi raporlarına karşı beyanda bulunur, savunmayı yazılı ve sözlü olarak yaparız.

Suça ilişkin ihbar veya şikâyet Cumhuriyet başsavcılığına ya da kolluğa yapılır; yazılı olabileceği gibi tutanağa geçirilmek üzere sözlü de olabilir (CMK m. 158). Şikâyete bağlı suçlarda şikâyet süresi altı aydır ve süre, fiilin ve failin öğrenildiği günden başlar (TCK m. 73).

Mağdur ve şikâyetçi, soruşturma evresinde delillerin toplanmasını isteyebilir ve vekili aracılığıyla soruşturma belgelerini inceletebilir. Kovuşturma evresinde duruşmadan haberdar edilir, kamu davasına katılabilir, tanıkların davetini isteyebilir (CMK m. 234). Katılma, ilk derece mahkemesinde hüküm verilinceye kadar istenebilir (CMK m. 237/1). Davaya katılan kişi, davayı sonuçlandıran kararlara karşı kanun yollarına başvurabilir (CMK m. 234/1-b).

Savcı kovuşturmaya yer olmadığına karar verirse suçtan zarar gören, kararın kendisine tebliğinden itibaren iki hafta içinde sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilir. İtiraz dilekçesinde kamu davasının açılmasını gerektirebilecek olaylar ve deliller gösterilir (CMK m. 173).

Şikâyet dilekçesini hazırlar, delilleri savcılığa sunar, katılma talebini yapar ve duruşmaları sizin adınıza takip ederiz.

Şikâyete bağlı suçlarda ve kanunda ayrıca sayılan bazı suçlarda, şüpheli ile mağdur veya suçtan zarar gören arasında uzlaştırma girişiminde bulunulur. TCK m. 141’deki hırsızlık ve TCK m. 106/1’deki tehdit bu suçlar arasındadır (CMK m. 253/1). Kanundaki istisnalar saklıdır. Uzlaştırma görüşmelerinde şüpheliye de mağdura da vekillik yapıyoruz.

Hüküm kesinleştikten sonra cezanın nasıl çektirileceği 5275 sayılı Kanun’a göre belirlenir. Koşullu salıverilme için hükümlünün infaz süresini iyi hâlli olarak geçirmesi gerekir. Süreli hapis cezalarında kural, cezanın yarısının infaz kurumunda çekilmesidir; kanun bazı suçlar için daha uzun süreler öngörür (5275 sayılı Kanun m. 107/1 ve 107/2).

Açık ceza infaz kurumunda bulunan ve koşullu salıverilmesine bir yıl veya daha az süre kalan iyi hâlli hükümlü, kanundaki diğer şartları da taşıyorsa, talebi üzerine cezasının kalan kısmını denetimli serbestlik altında geçirebilir. Kararı infaz hâkimi verir (5275 sayılı Kanun m. 105/A). Kasten işlenen suçlarda üç yıl, taksirle işlenen suçlarda beş yıl veya daha az süreli hapis cezalarının infazı, çağrı üzerine gelen hükümlünün istemiyle Cumhuriyet başsavcılığınca ertelenebilir (5275 sayılı Kanun m. 17/1).

İnfaz hesabı suçun türüne, işlendiği tarihe ve kanunun geçici maddelerine göre değişir. Bu yüzden hesabı kesinleşmiş karar ve müddetname üzerinden yaparız.

Bazı suç türlerini ayrı yazılarda ele aldık. Hırsızlık suçu TCK m. 141 ve 142’de düzenlenir; zararın giderilmesi hâlinde cezada indirim öngören etkin pişmanlık hükümleri TCK m. 168’dedir. Resmî belgede sahtecilik TCK m. 204’te, bilişim suçları TCK m. 243 ile 245 arasında yer alır. Bu dosyalarda da süreç yukarıdaki aşamalardan geçer.