Gözaltı süresi ve gözaltındaki kişinin hakları nelerdir?

Gözaltı süresi, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 91. maddesine göre yakalama anından itibaren en fazla yirmi dört saattir; yakalanan kişinin en yakın hâkime götürülmesi için gereken zorunlu yol süresi bu hesaba girmez ve on iki saati aşamaz. Toplu olarak işlenen suçlarda Cumhuriyet savcısı bu süreyi, her defasında bir günü geçmemek üzere, üç gün uzatabilir. Gözaltındaki kişinin hakları ise suçlamayı ve haklarını öğrenme, susma, müdafi yardımından yararlanma, yakınına haber verilmesi, hekim kontrolünden geçirilme ve gözaltı işlemine karşı sulh ceza hâkimine başvurma olarak sıralanır. Bu yazıda sürelerin nasıl hesaplandığını ve her bir hakkın hangi hükme dayandığını kaynaklarıyla açıklıyoruz.

Gözaltı nedir, hangi şartlarda karar verilir?

Gözaltı, yakalanan kişinin Cumhuriyet savcılığınca serbest bırakılmaması hâlinde soruşturmanın tamamlanması için uygulanan bir koruma tedbiridir. Ceza Muhakemesi Kanunu 91. maddenin ikinci fıkrası iki şart arar: tedbirin soruşturma yönünden zorunlu olması ve kişinin suçu işlediği şüphesini gösteren somut delillerin bulunması. Yakalama ise 90. maddede düzenlenir; suçüstü hâlinde herkes, gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde ise kolluk yakalama yapabilir. Kolluk, yakalanan kişiye kanuni haklarını derhâl bildirmekle yükümlüdür.

Anayasa’nın 19. maddesi bu alanın çerçevesini çizer: hâkim kararı olmadan yakalama ancak suçüstü hâlinde veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde yapılabilir ve kimse kanunda yazılı süreler geçtikten sonra hâkim kararı olmaksızın hürriyetinden yoksun bırakılamaz. Ayrıntısı için Anayasa metnine bakabilirsiniz. Ceza yargılamasına ilişkin genel bilgiye ceza hukuku çalışma alanı sayfamızdan ulaşabilirsiniz.

Gözaltı süresi nasıl hesaplanır?

Bireysel suçlarda yirmi dört saat

Temel kural CMK 91/1’de yer alır: gözaltı süresi, yakalama anından itibaren yirmi dört saati geçemez. Yakalama yerine en yakın hâkim veya mahkemeye gönderilme için zorunlu süre bu hesabın dışındadır; ancak bu yol süresi de on iki saatten fazla olamaz. Aynı kural Yakalama, Gözaltına Alma ve İfade Alma Yönetmeliği‘nin 13. maddesinde tekrarlanır.

Toplu suçlarda uzatma

Toplu olarak işlenen suçlarda, delillerin toplanmasındaki güçlük veya şüpheli sayısının çokluğu nedeniyle Cumhuriyet savcısı gözaltı süresinin her defasında bir günü geçmemek üzere üç gün uzatılmasına yazılı olarak emir verebilir (CMK 91/3). Uzatma emri gözaltına alınana derhâl tebliğ edilir. Anayasa’nın 19. maddesi de bu üst sınırı doğrular: yakalanan kişi en geç kırk sekiz saat, toplu suçlarda ise en çok dört gün içinde hâkim önüne çıkarılır.

Kolluk amirinin gözaltı kararı

CMK 91/4, suçüstü hâlleriyle sınırlı olarak ve yalnızca maddede sayılan suçlarda, mülki amirlerce belirlenen kolluk amirlerine yirmi dört saate kadar gözaltı kararı verme yetkisi tanır. Şiddet olaylarının yaygınlaştığı toplumsal olaylar sırasında ve toplu suçlarda bu yetki kırk sekiz saate kadardır. Sayılan suçlar arasında kasten öldürme, kasten yaralama, cinsel saldırı, hırsızlık, yağma ve uyuşturucu madde ticareti bulunur. Bu yolla gözaltına alınan kişi hakkında da gözaltına ilişkin bütün hükümler uygulanır ve kişi en geç kırk sekiz saat, toplu suçlarda dört gün içinde hâkim önüne çıkarılır.

Süreler azami sürelerdir

Yönetmeliğin 17. maddesine göre gözaltı süreleri azami sürelerdir; işlemlerin en kısa sürede bitirilmesi esastır ve işlemleri tamamlanan kişi, sürenin dolması beklenmeksizin Cumhuriyet başsavcılığına sevk edilir. Gözaltına alınan kişi serbest bırakılmazsa, en geç bu sürelerin sonunda sulh ceza hâkimi önüne çıkarılıp sorguya çekilir; sorguda müdafii de hazır bulunur (CMK 91/7).

Gözaltındaki kişinin hakları nelerdir?

Suçlamayı ve haklarını öğrenme hakkı

Yönetmeliğin 6. maddesi uyarınca yakalanan kişiye yakalama sebebi, hakkındaki iddialar, susma ve müdafiden yararlanma hakları, yakalamaya itiraz hakkı ve bu hakkı nasıl kullanacağı herhâlde yazılı, bunun hemen mümkün olmaması hâlinde sözlü olarak derhâl bildirilir. Hakların yazılı olarak bildirildiğini gösteren “Şüpheli ve Sanık Hakları Formu” düzenlenir ve imzalı bir örneği kişiye verilir. Anayasa’nın 19. maddesi de yakalama sebeplerinin ve iddiaların yazılı olarak derhâl bildirilmesini emreder.

Susma hakkı

CMK 147. madde, ifade alınırken şüpheliye yüklenen suç hakkında açıklamada bulunmamasının kanuni hakkı olduğunun söylenmesini zorunlu kılar. Şüpheli yalnızca kimliğine ilişkin soruları doğru cevaplamakla yükümlüdür. İfade işleminin bütün aşamaları için ifadeye çağrılan kişinin hakları yazımıza bakabilirsiniz. Anayasa’nın 38. maddesi ise hiç kimsenin kendisini veya kanunda gösterilen yakınlarını suçlayan bir beyanda bulunmaya zorlanamayacağını düzenler.

Müdafi yardımından yararlanma hakkı

Şüpheli, soruşturmanın her aşamasında bir veya birden fazla müdafiin yardımından yararlanabilir; ifade almada en çok üç avukat hazır bulunabilir (CMK 149). Avukatın şüpheliyle görüşme, ifade sırasında yanında olma ve hukuki yardımda bulunma hakkı engellenemez ve kısıtlanamaz. Müdafi seçebilecek durumda olmayan şüpheliye, istemesi hâlinde baro tarafından bir müdafi görevlendirilir. Çocuklar, kendini savunamayacak derecede malul olanlar, sağır ve dilsizler ile alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezası gerektiren suçlarda ise istem aranmaksızın müdafi görevlendirilir (CMK 150).

CMK 154. maddeye göre şüpheli, vekâletname aranmaksızın müdafii ile her zaman ve konuşulanları başkalarının duyamayacağı bir ortamda görüşebilir; yazışmaları denetime tabi tutulamaz. Terör suçları ve örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen bazı suçlarda bu görüşme hakkı, Cumhuriyet savcısının istemi üzerine hâkim kararıyla yirmi dört saat süreyle kısıtlanabilir; bu süre içinde ifade alınamaz. Müdafi, soruşturma evresinde dosya içeriğini de inceleyebilir (CMK 153).

Yakınına haber verilmesi hakkı

CMK 95. madde uyarınca şüpheli yakalandığında, gözaltına alındığında veya gözaltı süresi uzatıldığında, Cumhuriyet savcısının emriyle bir yakınına veya belirlediği bir kişiye gecikmeksizin haber verilir. Yakalanan kişi yabancı ise, yazılı olarak karşı çıkmaması hâlinde durumu vatandaşı olduğu devletin konsolosluğuna bildirilir. Anayasa’nın 19. maddesi de yakalanmanın yakınlara derhâl bildirilmesini güvence altına alır.

Hekim kontrolü hakkı

Yönetmeliğin 9. maddesine göre gözaltına alınacak veya zor kullanılarak yakalanan kişi hekim kontrolünden geçirilir ve yakalanma anındaki sağlık durumu belirlenir. Yer değişikliği, sürenin uzatılması, serbest bırakılma veya adli mercilere sevk işlemlerinden önce de sağlık durumu hekim raporuyla tespit edilir. Giriş raporunun bir nüshası gözaltına alınan kişiye verilir. Kişinin ifadesini alan kolluk görevlisi ile onu muayeneye götüren görevlinin farklı olması zorunludur.

İfade almada yasak yöntemlere karşı korunma

CMK 148. maddeye göre şüphelinin beyanı özgür iradesine dayanmalıdır; kötü davranma, işkence, ilaç verme, yorma, aldatma, cebir veya tehdit gibi bedensel ya da ruhsal müdahaleler yapılamaz ve kanuna aykırı bir yarar vaat edilemez. Yasak usullerle elde edilen ifadeler, rıza ile verilmiş olsa bile delil olarak değerlendirilemez. Ayrıca müdafi hazır bulunmaksızın kollukça alınan ifade, hâkim veya mahkeme huzurunda şüpheli tarafından doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz.

Nezarethane koşulları

Yönetmeliğin 25. maddesi nezarethanelerin en az 7 metrekare genişliğinde ve 2,5 metre yüksekliğinde olmasını, yeterli doğal ışık ve havalandırma bulunmasını, geceyi gözaltında geçirecek kişiler için battaniye ve yatak sağlanmasını öngörür. Zaruri hâller dışında nezarethanede beşten fazla kişi bir arada bulundurulmaz. Cumhuriyet savcıları nezarethaneleri, gözaltına alınanların durumlarını ve gözaltı sürelerini denetler (CMK 92).

Gözaltı kararına nasıl itiraz edilir?

Yakalama işlemine, gözaltına alma kararına veya gözaltı süresinin uzatılmasına ilişkin Cumhuriyet savcısının yazılı emrine karşı; yakalanan kişi, müdafii veya kanuni temsilcisi, eşi ya da birinci veya ikinci derecede kan hısımı, hemen serbest bırakılmayı sağlamak için sulh ceza hâkimine başvurabilir (CMK 91/5). Sulh ceza hâkimi incelemeyi evrak üzerinde yapar ve başvuruyu derhâl, en geç yirmi dört saat dolmadan sonuçlandırır. Yakalanan kişinin dilekçesi yetkili hâkime en seri şekilde ulaştırılır; serbest bırakma kararı derhâl uygulanır.

Gözaltı süresinin dolması veya sulh ceza hâkiminin kararı üzerine serbest bırakılan kişi, aynı fiille ilgili yeni ve yeterli delil elde edilmedikçe ve Cumhuriyet savcısının kararı olmadıkça bir daha aynı nedenle yakalanamaz (CMK 91/6).

Haksız gözaltında tazminat

CMK 141. madde, kanunda belirtilen koşullar dışında yakalanan, kanuni gözaltı süresi içinde hâkim önüne çıkarılmayan, hakları hatırlatılmayan, yakalanma sebepleri açıklanmayan, yakalanması yakınlarına bildirilmeyen veya kanunda öngörülen başvuru imkânlarından yararlandırılmayan kişilerin maddi ve manevi her türlü zararını Devletten isteyebileceğini düzenler. Anayasa’nın 19. maddesinin son fıkrası da bu esaslar dışında bir işleme tabi tutulan kişilerin zararının Devletçe ödeneceğini belirtir.

Sık sorulan sorular

Gözaltı süresi en fazla kaç saattir?

Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 91. maddesine göre gözaltı süresi yakalama anından itibaren yirmi dört saati geçemez. Yakalanan kişinin en yakın hâkime götürülmesi için gereken zorunlu yol süresi bu hesaba dahil değildir ve on iki saati aşamaz. Toplu suçlarda Cumhuriyet savcısı süreyi her defasında bir günü geçmemek üzere üç gün uzatabilir.

Gözaltındaki kişi susma hakkını kullanabilir mi?

Evet. CMK 147. maddeye göre ifade alınırken şüpheliye yüklenen suç hakkında açıklamada bulunmamasının kanuni hakkı olduğu söylenir. Şüpheli yalnızca kimliğine ilişkin soruları doğru cevaplamakla yükümlüdür. Anayasa'nın 38. maddesi de kimsenin kendisini suçlayan bir beyanda bulunmaya zorlanamayacağını düzenler.

Gözaltına alınan kişinin yakınlarına haber verilir mi?

CMK 95. madde uyarınca şüpheli yakalandığında, gözaltına alındığında veya gözaltı süresi uzatıldığında Cumhuriyet savcısının emriyle bir yakınına veya belirlediği bir kişiye gecikmeksizin haber verilir. Yakalanan kişi yabancı ise, yazılı olarak karşı çıkmaması hâlinde vatandaşı olduğu devletin konsolosluğuna bildirim yapılır.

Gözaltı kararına kim, nereye itiraz edebilir?

CMK 91/5'e göre yakalanan kişi, müdafii veya kanuni temsilcisi, eşi ya da birinci veya ikinci derecede kan hısımı, serbest bırakılmayı sağlamak için sulh ceza hâkimine başvurabilir. Hâkim incelemeyi evrak üzerinde yapar ve başvuruyu en geç yirmi dört saat dolmadan sonuçlandırır.

Haksız gözaltı için tazminat istenebilir mi?

Evet. CMK 141. madde, kanuni koşullar dışında yakalanan, gözaltı süresi içinde hâkim önüne çıkarılmayan, hakları hatırlatılmayan veya yakalanması yakınlarına bildirilmeyen kişilerin maddi ve manevi zararlarını Devletten isteyebileceğini düzenler. Anayasa'nın 19. maddesi de bu zararın Devletçe ödeneceğini belirtir.