İddianame Nedir? İddianamenin İadesi ve Kabulü

İddianame, Cumhuriyet savcısının soruşturma sonunda topladığı deliller suçun işlendiği konusunda yeterli şüphe oluşturuyorsa düzenlediği ve kamu davasını açmak üzere görevli ve yetkili mahkemeye sunduğu belgedir. İddianame nedir sorusunun yanıtı 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 170. maddesinde, iddianamenin iadesi 174. maddesinde, iddianamenin kabulü ise 175. maddesinde düzenlenmiştir. Mahkeme, iddianame ile soruşturma evrakının verildiği tarihten itibaren on beş gün içinde eksik veya hatalı bulduğu iddianameyi Cumhuriyet Başsavcılığına iade edebilir; bu süre içinde iade edilmeyen iddianame kabul edilmiş sayılır. Kabul ile birlikte kamu davası açılmış olur ve kovuşturma evresi başlar.

İddianame nedir?

Ceza muhakemesi iki evreden oluşur: soruşturma ve kovuşturma. Adalet Bakanlığı Eğitim Dairesi Başkanlığının ders notuna göre soruşturma evresi, suç şüphesinin öğrenilmesiyle başlar ve iddianamenin kabulüyle sona erer; kovuşturma evresi ise iddianamenin kabulüyle başlayıp hükmün kesinleşmesine kadar sürer. İddianame, bu iki evre arasındaki geçişi sağlayan belgedir.

CMK’nın 170. maddesine göre kamu davasını açma görevi Cumhuriyet savcısına aittir. Savcı, soruşturma evresi sonunda toplanan deliller suçun işlendiği hususunda yeterli şüphe oluşturuyorsa bir iddianame düzenler. Yeterli şüphe oluşturacak delil elde edilememişse veya kovuşturma olanağı bulunmuyorsa, aynı Kanun’un 172. maddesi uyarınca kovuşturmaya yer olmadığına karar verir.

Ders notunda vurgulandığı gibi, yeterli şüphe varsa savcı iddianame düzenlemek zorundadır; ancak bu zorunluluk, iddianamenin sunulduğu mahkemenin belgeyi mutlaka kabul edeceği anlamına gelmez. Mahkemenin iade yetkisi tam da bu noktada devreye girer.

İddianamede hangi bilgiler yer alır?

CMK 170/3, görevli ve yetkili mahkemeye hitaben düzenlenen iddianamede gösterilmesi gereken unsurları sayar:

• Şüphelinin kimliği ve müdafii,
• Maktul, mağdur veya suçtan zarar görenin kimliği ile vekili veya kanuni temsilcisi,
• Açıklanmasında sakınca bulunmaması hâlinde ihbarda bulunan kişinin kimliği, şikâyette bulunan kişinin kimliği ve şikâyetin yapıldığı tarih,
• Yüklenen suç ve uygulanması gereken kanun maddeleri,
• Yüklenen suçun işlendiği yer, tarih ve zaman dilimi,
• Suçun delilleri,
• Şüphelinin tutuklu olup olmadığı; tutuklanmışsa gözaltına alma ve tutuklama tarihleri ile bunların süreleri.

Aynı maddenin dördüncü fıkrasına göre iddianamede yüklenen suçu oluşturan olaylar mevcut delillerle ilişkilendirilerek açıklanır; olaylarla ve delillerle ilgisi bulunmayan bilgilere yer verilmez. Beşinci fıkra, sonuç kısmında şüphelinin yalnızca aleyhine olan hususların değil, lehine olan hususların da ileri sürülmesini ister. Altıncı fıkraya göre sonuç kısmında, hangi ceza ve güvenlik tedbirlerine hükmedilmesinin istendiği açıkça belirtilir; suç bir tüzel kişinin faaliyeti çerçevesinde işlenmişse tüzel kişi hakkında uygulanabilecek güvenlik tedbiri de yazılır.

İddianamenin iadesi nedir?

İddianamenin iadesi, mahkemenin eksik veya hatalı bulduğu iddianameyi kamu davası açılmadan önce Cumhuriyet Başsavcılığına geri göndermesidir. CMK’nın 174. maddesi uyarınca mahkeme, iddianamenin ve soruşturma evrakının verildiği tarihten itibaren on beş gün içinde soruşturma evresine ilişkin bütün belgeleri inceler ve iade kararında eksik veya hatalı noktaları açıkça belirtir.

İade sebepleri

Kanun, iade sebeplerini sınırlı biçimde saymıştır. İddianame şu hâllerde iade edilir:

1. 170. maddeye aykırı olarak düzenlenmişse,
2. Suçun sübutuna doğrudan etki edecek mevcut bir delil toplanmadan düzenlenmişse,
3. Soruşturma dosyasından önödemeye, uzlaştırmaya ya da seri muhakeme usulüne tabi olduğu açıkça anlaşılan işlerde bu usuller uygulanmaksızın düzenlenmişse,
4. Soruşturma veya kovuşturma yapılması izne veya talebe bağlı suçlarda izin alınmaksızın veya talep olmaksızın düzenlenmişse,
5. On beş yaşını doldurmamış çocuklar hakkında sosyal inceleme yaptırılmaksızın düzenlenmişse.

Bu sebeplerden ikincisi, üçüncüsü ve dördüncüsü 2019 yılında 7188 sayılı Kanunla; beşincisi ise 2026 yılında 7593 sayılı Kanunla getirilmiştir. Dolayısıyla mahkemenin iade yetkisi, zaman içinde genişletilmiş bir yetkidir.

Hangi gerekçeyle iade edilemez?

CMK 174/2 açık bir sınır koyar: suçun hukuki nitelendirilmesi sebebiyle iddianame iade edilemez. Mahkeme, savcının eylemi farklı bir suç olarak nitelendirmesi gerektiğini düşünse bile bu görüşünü iade gerekçesi yapamaz; nitelendirme tartışması kovuşturma evresinde ele alınır. Ders notu ayrıca talebe bağlı suçlarda bir nüansa dikkat çeker: Adalet Bakanlığının talebi üzerine açılan davalarda savcı dava açmak zorundadır ve mahkeme, iadeyi gerektiren başka bir sebep yoksa, iddianameyi yeterli delil olmadığı gerekçesiyle iade edemez.

On beş günlük süre ve kabul edilmiş sayılma

CMK 174/3’e göre, birinci fıkrada belirtilen sürenin sonunda iade edilmeyen iddianame kabul edilmiş sayılır. Başka bir deyişle mahkemenin ayrı bir kabul kararı vermemiş olması kamu davasının açılmasına engel değildir; on beş günün sessizce geçmesi, iddianamenin kabul edildiği anlamına gelir.

İade kararından sonra süreç nasıl işler?

CMK 174/4, iadeden sonraki adımı düzenler. Cumhuriyet savcısı, iade kararında gösterilen eksiklikleri tamamlayıp hatalı noktaları düzelttikten sonra, kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilmesini gerektiren bir durum yoksa yeniden iddianame düzenler ve dosyayı mahkemeye gönderir. Mahkeme, ilk kararda belirtilmeyen sebeplere dayanarak iddianameyi yeniden iade edemez. Bu kural, iade yetkisinin dosyanın sürekli gidip gelmesine yol açmasını önler.

CMK 174/5’e göre Cumhuriyet savcısı iade kararına karşı itiraz edebilir. İtiraz yolu, mahkeme ile savcılık arasındaki bir değerlendirme farkının üst merci tarafından çözülmesini sağlar.

İddianamenin kabulü ve sonuçları

CMK’nın 175. maddesi kabulün hukuki sonucunu tek cümleyle ortaya koyar: iddianamenin kabulüyle kamu davası açılmış olur ve kovuşturma evresi başlar. Ders notuna göre bu andan itibaren şüpheli, sanık sıfatını alır. Mahkeme, kabulden sonra duruşma gününü belirler ve duruşmada hazır bulunması gereken kişileri çağırır.

CMK 176/1 uyarınca iddianame, çağrı kâğıdı ile birlikte sanığa tebliğ edilir. Ders notunda belirtildiği üzere duruşma gününün sanığa tebliği ile duruşma günü arasında en az bir hafta bulunmalıdır; sanık, tanık veya bilirkişi davetini ya da savunma delillerinin toplanmasını istiyorsa bu talebini duruşma gününden en az beş gün önce dilekçeyle mahkemeye verir. Aynı kaynağa göre müdafi, iddianamenin kabul edildiği tarihten itibaren dosya içeriğini ve muhafaza altına alınmış delilleri inceleyebilir ve belge örneklerini harçsız alabilir; kovuşturma evresinde bu hakka bir sınırlama getirilmemiştir.

Duruşma açıldığında mahkeme iddianamenin kabulü kararını okur; ardından iddianame okunur ve yargılama bu çerçevede yürür. Kovuşturma evresi, duruşma hazırlığı, duruşma, hüküm ve kanun yolları aşamalarıyla devam eder.

Soruşturma evresinde bilinmesi gerekenler

İddianame, soruşturma evresinde toplanan delillerin ürünüdür. Bu nedenle ifade, delil toplama ve dosya inceleme gibi soruşturma adımlarının nasıl işlediğini bilmek, iddianamenin içeriğini ve mahkemenin iade yetkisini anlamak açısından önemlidir. Soruşturma aşamasındaki haklar için ifadeye çağrılan kişinin hakları yazısına, delil durumunun süreci nasıl etkilediği için delilsiz suçlamada haklar ve süreç yazısına bakabilirsiniz. Ceza hukuku alanındaki diğer konular için ceza hukuku sayfasını inceleyebilirsiniz.

Sık sorulan sorular

İddianame kaç gün içinde iade edilebilir?

CMK 174/1'e göre mahkeme, iddianame ve soruşturma evrakının verildiği tarihten itibaren on beş gün içinde iade kararı verebilir. Bu süre içinde iade edilmeyen iddianame, CMK 174/3 uyarınca kabul edilmiş sayılır.

Suçun hukuki nitelendirmesi hatalıysa iddianame iade edilir mi?

Hayır. CMK 174/2'ye göre suçun hukuki nitelendirilmesi sebebiyle iddianame iade edilemez. Nitelendirmeye ilişkin değerlendirme kovuşturma evresinde yapılır.

İade kararına karşı kim itiraz edebilir?

CMK 174/5 uyarınca iade kararına karşı Cumhuriyet savcısı itiraz edebilir. İtiraz, mahkeme ile savcılık arasındaki değerlendirme farkının üst merci tarafından çözülmesini sağlar.

İade edilen iddianame yeniden düzenlenir mi?

Evet. CMK 174/4'e göre savcı, kararda gösterilen eksiklikleri tamamlayıp hatalı noktaları düzelttikten sonra, kovuşturmaya yer olmadığı kararı gerektiren bir durum yoksa yeniden iddianame düzenler. Mahkeme, ilk kararda belirtilmeyen sebeplere dayanarak iddianameyi yeniden iade edemez.

İddianamenin kabulüyle ne değişir?

CMK 175/1'e göre iddianamenin kabulüyle kamu davası açılmış olur ve kovuşturma evresi başlar. Şüpheli bu andan itibaren sanık sıfatını alır; mahkeme duruşma gününü belirler ve iddianame çağrı kâğıdı ile birlikte sanığa tebliğ edilir.