Koşullu Salıverilme Nedir? Şartları ve Süreleri

Koşullu salıverilme nedir sorusunun kısa yanıtı şudur: hapis cezasının kanunda belirlenen kısmını ceza infaz kurumunda iyi hâlli olarak geçiren hükümlünün, cezasının kalan bölümünü denetim altında toplum içinde geçirmek üzere infaz hâkimliği kararıyla serbest bırakılmasıdır. Kurum, 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanunun 107. maddesinde düzenlenir. Hükümlü denetim süresini yükümlülüklerine uygun ve iyi hâlli geçirirse ceza infaz edilmiş sayılır; denetim süresinde hapis cezasını gerektiren kasıtlı bir suç işlerse karar geri alınır.

Koşullu salıverilme ne anlama gelir?

Halk arasında “şartlı tahliye” olarak da anılan bu kurum, cezanın tamamının kurumda çektirilmesi yerine son bölümünün belirli şartlara bağlı olarak dışarıda infazına izin verir. Hükümlü bu dönemde hâlâ cezasını çekmektedir; yalnızca infazın yeri ve biçimi değişir. Denetimli Serbestlik Hizmetleri Yönetmeliğinin 89. maddesine göre, infaz hâkimliğince salıverilmesine karar verilen hükümlü hakkında denetim süresi içinde tedbir veya yükümlülük uygulanabilir.

Bu kurumu ceza hukuku alanındaki diğer infaz işlemlerinden ayıran nokta, kararın mahkûmiyete değil infaz sürecine ilişkin olmasıdır. Hüküm kesinleşmiştir; tartışılan yalnızca cezanın ne kadarının kurumda çekileceğidir.

Temel şart: iyi hâl

107. maddenin birinci fıkrasına göre bu imkândan yararlanmak için hükümlünün kurumdaki infaz süresini iyi hâlli olarak geçirmesi gerekir. İyi hâlin nasıl belirleneceği ise Kanunun 89. maddesinde düzenlenir. Buna göre hükümlüler, infazın tüm aşamalarında idare ve gözlem kurulu tarafından en geç altı ayda bir değerlendirmeye tabi tutulur.

Değerlendirmede şunlar dikkate alınır:

Kurum düzeni ve güvenliği için konulmuş kurallara uyum ve alınan disiplin cezaları,
Katıldığı iyileştirme, eğitim-öğretim, spor, kültür ve sanat programları ile aldığı sertifikalar,
Diğer hükümlüler, kurum görevlileri ve dışarıyla olan ilişkileri,
İşlediği suçtan dolayı duyduğu pişmanlık,
Tekrar suç işleme ve mağdura ya da başkalarına zarar verme riski.

Toplam on yıl ve daha fazla hapis cezasına mahkûm olanlar ile terör, örgüt, kasten öldürme, cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar ve uyuşturucu madde imal ve ticareti suçlarından hükümlü olanlar hakkındaki değerlendirmelerde kurula Cumhuriyet başsavcısı veya belirleyeceği bir Cumhuriyet savcısı başkanlık eder. Tutum ve davranışları olumsuz değerlendirilen hükümlünün yeniden değerlendirilmesi için bekleme süresi bir yılı geçemez.

Koşullu salıverilme süreleri ve oranları

Kurumda geçirilmesi gereken süre, cezanın türüne ve suçun niteliğine göre değişir. 107. maddenin ikinci fıkrasındaki genel kural şöyledir:

Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasında otuz yıl,
Müebbet hapis cezasında yirmi dört yıl,
Süreli hapis cezalarında cezanın yarısı.

Süreli hapis cezalarındaki “yarısı” oranı, 14 Nisan 2020 tarihli ve 7242 sayılı Kanunla getirildi; bu tarihten önce genel oran üçte iki idi. Aynı değişiklikle bazı suçlar genel orandan ayrı tutuldu. Kasten öldürme, neticesi sebebiyle ağırlaşmış yaralama (TCK 87/2-d), işkence ve eziyet, cinsel saldırı, reşit olmayanla cinsel ilişki ve cinsel taciz, özel hayata ve hayatın gizli alanına karşı suçlar ile devlet sırlarına karşı suçlar ve casusluk suçlarından süreli hapis cezasına mahkûm olanlar için oran üçte ikidir. Cinsel dokunulmazlığa karşı suçlardan ya da uyuşturucu madde imal ve ticaretinden hapis cezası alan çocuklar ile Terörle Mücadele Kanunu kapsamındaki suçlardan mahkûm olan çocuklar hakkında da üçte iki oranı uygulanır.

Örgüt kurma, yönetme veya örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen suçlarda süreler daha uzundur: ağırlaştırılmış müebbette otuz altı yıl, müebbette otuz yıl, süreli hapis cezasında cezanın üçte ikisi (107/4). Oranı üçte ikiden fazla olan suçlarda ise o suça özgü oran uygulanır.

Birden fazla cezanın bulunması hâlinde kurumda geçirilecek süre için üst sınırlar vardır (107/3): birden fazla ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasında otuz altı yıl, birden fazla müebbet hapis cezasında otuz yıl, birden fazla süreli hapis cezasında en fazla yirmi sekiz yıl. Örgüt suçlarında bu sınırlar sırasıyla kırk, otuz dört ve otuz iki yıla çıkar; ağırlaştırılmış sınırlar çocuklar hakkında uygulanmaz.

Çocuk hükümlüler bakımından ayrı bir hesap kuralı vardır: hükümlünün on beş yaşını dolduruncaya kadar kurumda geçirdiği bir gün, sürenin hesabında iki gün sayılır (107/5). Kanunun güncel metninde bu fıkranın 2026 yılında 7593 sayılı Kanunla değiştirildiği ve kasten öldürme, cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar, uyuşturucu madde imal ve ticareti ile örgüt kurma suçlarının kapsam dışında tutulduğu görülmektedir.

Denetimli serbestlik ile farkı

Koşullu salıverme ile denetimli serbestlik sık karıştırılır; ikisi aynı sürecin farklı aşamalarıdır. Kanunun 105/A maddesindeki denetimli serbestlik tedbiri, salıverilme tarihinden önceki dönemi ilgilendirir. Açık ceza infaz kurumunda veya çocuk eğitimevinde bulunan ve salıverilmesine bir yıl veya daha az süre kalan iyi hâlli hükümlü, talep ederse cezasının bu tarihe kadar olan kısmını denetimli serbestlik altında dışarıda geçirebilir. Karar, kurum idaresinin değerlendirme raporu dikkate alınarak infaz hâkimi tarafından verilir. 2025 yılında eklenen cümleye göre bu usulden yararlanmak için, beş günden az olmamak üzere, salıverilme tarihine kadar kurumda geçirilmesi gereken sürenin en az onda birinin kurumda geçirilmiş olması gerekir.

Sıfır-altı yaş grubunda çocuğu bulunan kadın hükümlüler için bu süre iki yıl, ağır hastalık, engellilik veya kocama nedeniyle hayatını yalnız sürdüremeyen hükümlüler için üç yıldır. Adli para cezası ödenmediği için hapse çevrilen cezalarda bu usul uygulanmaz.

Denetimli serbestlik altındaki hükümlü salıverme tarihine kadar yükümlülüklerine ve denetim planına uyarsa, denetimli serbestlik müdürlüğünün hazırladığı rapor 107 ve 108. maddelere göre işlem yapılmak üzere infaz hâkimliğine gönderilir (Yönetmelik madde 88). Yani denetimli serbestlik, koşullu salıverilmeye giden yolun son durağıdır; koşullu salıverme ise bu tarihte başlayan yeni bir denetim dönemidir.

Karar nasıl verilir, itiraz mümkün mü?

7242 sayılı Kanunla yapılan değişiklikten bu yana karar mahkeme değil infaz hâkimliği tarafından verilir. Ceza infaz kurumu idaresinin hazırladığı gerekçeli rapor, infaz işlemlerinin yapıldığı yer infaz hâkimliğine sunulur. İnfaz hâkimi raporu uygun bulursa dosya üzerinden karar verir; uygun bulmazsa gerekçesini kararında gösterir. Her iki hâlde de karara karşı itiraz yolu açıktır (107/11).

İnfaz hâkimliğinin görev alanı 4675 sayılı İnfaz Hâkimliği Kanununda belirlenmiştir. Bu Kanunun 4. maddesine göre hükümlülerin tahliyeleri gibi işlemlere ilişkin şikâyetler ile ceza ve güvenlik tedbirlerinin infazına ilişkin olarak hâkim veya mahkeme tarafından verilmesi gereken kararlar infaz hâkimliğinin görevidir. İnfaz işlemlerine karşı şikâyet, işlemin öğrenildiği tarihten itibaren on beş gün, her hâlde yapıldığı tarihten itibaren otuz gün içinde yapılır (madde 5).

Denetim süresi ve yükümlülükler

Salıverilen hükümlünün tabi tutulacağı denetim süresi, kurumda geçirilmesi gereken süre kadardır; süreli hapis cezalarında hak ederek tahliye tarihini geçemez (107/6). 2020 öncesinde bu süre, kurumda geçirilmesi gereken sürenin yarısı kadardı.

İnfaz hâkimi, iki yılı geçmemek üzere, hükümlünün denetimli serbestlik müdürlüğünce belirlenecek yükümlülüklere tabi tutulmasına karar verebilir. Müdürlük, risk ve ihtiyaçlarını dikkate alarak hükümlüyü belirli bir bölgede denetim ve gözetim altında bulundurma, belirlenen yer veya bölgelere gitmeme ve belirlenen programlara katılma yükümlülüklerinden bir veya birkaçına tabi tutar (107/9). Hükümlü denetim süresinde, kurumda öğrendiği meslek veya sanatı bir başkasının gözetimi altında ücret karşılığı icra edebilir; on sekiz yaşından küçük hükümlüler eğitimlerine devam eder. İnfaz hâkimi, hükümlünün kişiliğini ve topluma uyumdaki başarısını göz önünde bulundurarak denetim süresinin hiçbir yükümlülük belirlenmeden geçirilmesine de karar verebilir (107/10).

Kararın geri alınması

Yeni suç hâlinde, sonraki suçun işlendiği tarihten başlamak ve hak ederek tahliye tarihini geçmemek koşuluyla, sonraki her bir suç için verilen hapis cezasının iki katı süre kurumda aynen çektirilir.
Yükümlülük ihlalinde, ihlal tarihi ile hak ederek salıverilme tarihi arasındaki süreyi geçmemek koşuluyla, ihlalin niteliğine göre takdir edilecek bir süre kurumda çektirilir.

Karar geri alındıktan sonra aynı hükmün infazında bir daha koşullu salıverme kararı verilmez (107/13). Geri alma kararı da infaz hâkimliğince dosya üzerinden verilir ve itiraz yolu açıktır (107/15).

Denetim süresi sorunsuz tamamlanırsa

Denetim süresi yükümlülüklere uygun ve iyi hâlli olarak geçirildiği takdirde ceza infaz edilmiş sayılır (107/14). Yönetmeliğe göre denetim süresinin sonunda yükümlülüğün uygulanmasına son verilir ve infaz hâkiminin kararı üzerine kayıt kapatılır.

Özetle bu kurum bir af veya cezanın silinmesi değil, cezanın son bölümünün denetim altında ve belirli şartlarla dışarıda infaz edilmesidir. Süre ve oranların suç tipine göre farklılaşması ve mevzuatın 2020, 2025 ve 2026 yıllarında değişmiş olması nedeniyle, somut bir dosyada hangi oranın uygulanacağı güncel kanun metni üzerinden hesaplanmalıdır.

Sık sorulan sorular

Koşullu salıverilme ile denetimli serbestlik arasındaki fark nedir?

Denetimli serbestlik, 5275 sayılı Kanunun 105/A maddesine göre koşullu salıverilme tarihinden önceki son bir yılın dışarıda geçirilmesine imkân veren bir infaz usulüdür. Koşullu salıverilme ise bu tarihte başlar ve hükümlünün kalan cezasını denetim süresi içinde toplumda geçirmesini ifade eder. İkisi de infaz hâkimi kararıyla uygulanır.

Süreli hapis cezalarında koşullu salıverilme oranı nedir?

Genel kural, cezanın yarısının infaz kurumunda çekilmesidir; bu oran 2020 yılında 7242 sayılı Kanunla üçte ikiden yarıya indirilmiştir. Kasten öldürme, cinsel saldırı, işkence, özel hayata karşı suçlar gibi 107. maddede sayılan suçlarda ve örgüt suçlarında oran üçte iki olarak uygulanır.

Koşullu salıverilme kararını kim verir?

Kararı, infaz işlemlerinin yapıldığı yer infaz hâkimliği verir. Ceza infaz kurumu idaresinin hazırladığı gerekçeli rapor infaz hâkimliğine sunulur; hâkim raporu uygun bulursa dosya üzerinden karar verir, uygun bulmazsa gerekçesini gösterir. Bu karara karşı itiraz yolu açıktır.

Koşullu salıverilme kararı hangi hâllerde geri alınır?

Denetim süresinde hapis cezasını gerektiren kasıtlı bir suç işlenmesi veya infaz hâkiminin uyarısına rağmen yükümlülüklere uymamakta ısrar edilmesi hâlinde karar geri alınır. Geri alma hâlinde kalan cezanın bir kısmı kurumda aynen çektirilir ve aynı hükmün infazında bir daha koşullu salıverilme kararı verilmez.

Denetim süresi ne kadar sürer?

Denetim süresi, kurumda geçirilmesi gereken süre kadardır ve süreli hapis cezalarında hak ederek tahliye tarihini geçemez. İnfaz hâkimi bu sürede en fazla iki yıl boyunca yükümlülük belirleyebilir. Süre yükümlülüklere uygun ve iyi hâlli geçirilirse ceza infaz edilmiş sayılır.