Ceza yargılamasında uzlaştırma: kapsam, süreç ve sonuçlar

Ceza yargılamasında uzlaştırma, uzlaştırma kapsamındaki bir suçta şüpheli veya sanık ile mağdur ya da suçtan zarar görenin, tarafsız bir uzlaştırmacı aracılığıyla anlaşarak uyuşmazlığı ceza yargılaması dışında çözmesidir. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu‘nun 253 ilâ 255. maddelerinde düzenlenen bu yolda anlaşma sağlanır ve edim bir defada yerine getirilirse, soruşturma aşamasında kovuşturmaya yer olmadığı kararı, kovuşturma aşamasında ise davanın düşmesi kararı verilir. Aşağıda hangi suçların uzlaştırmaya tabi olduğunu, sürecin nasıl işlediğini, sürelerini ve uzlaşmanın sonuçlarını kaynaklarıyla açıklıyoruz.

Uzlaştırma hangi suçlarda uygulanır?

CMK 253. maddenin birinci fıkrası uzlaştırmayı üç grup suç için öngörür. İlk grup, soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı suçlardır. İkinci grup, şikâyete bağlı olup olmadığına bakılmaksızın Türk Ceza Kanunu’nda sayılan belirli suçlardır. Üçüncü grup ise adli süreçteki çocuklar bakımından, mağdurun gerçek veya özel hukuk tüzel kişisi olması koşuluyla, üst sınırı üç yılı geçmeyen hapis veya adli para cezasını gerektiren suçlardır.

Şikâyete bağlı olmasa da uzlaştırmaya tabi tutulan suçlar kanunda tek tek sayılmıştır:

Kasten yaralama (TCK 86, üçüncü fıkra hariç; TCK 88) ve taksirle yaralama (TCK 89),
Tehdit (TCK 106, birinci fıkra),
Konut dokunulmazlığının ihlali (TCK 116),
İş ve çalışma hürriyetinin ihlali (TCK 117 birinci fıkra; TCK 119 birinci fıkra (c) bendi),
Hırsızlık (TCK 141),
Güveni kötüye kullanma (TCK 155, üçüncü fıkra hariç),
Dolandırıcılık (TCK 157),
Suç eşyasının satın alınması veya kabul edilmesi (TCK 165),
Çocuğun kaçırılması ve alıkonulması (TCK 234),
Ticari sır, bankacılık sırrı veya müşteri sırrı niteliğindeki bilgi veya belgelerin açıklanması (TCK 239, dördüncü fıkra hariç).

Bu suçların unsurlarını ayrıntılı görmek isterseniz tehdit suçu ve hırsızlık suçu yazılarımıza bakabilirsiniz. Türk Ceza Kanunu dışındaki kanunlarda yer alan suçlar için ise, şikâyete bağlı olanlar dışında, uzlaştırmaya gidilebilmesi için kanunda açık hüküm bulunması gerekir.

Uzlaştırmaya gidilemeyen hâller

CMK 253/3’e göre, şikâyete bağlı olsa bile cinsel dokunulmazlığa karşı suçlarda, ısrarlı takip suçunda (TCK 123/A) ve hakaret suçunda (TCK 125) uzlaştırma yoluna gidilemez. Uzlaştırma kapsamındaki bir suç, kapsam dışındaki başka bir suçla birlikte aynı mağdura karşı işlenmişse de uzlaşma hükümleri uygulanmaz. Bunun bir istisnası vardır: önödeme kapsamındaki bir suç ile uzlaştırma kapsamındaki bir suç aynı mağdura karşı birlikte işlenmişse, uzlaştırma kapsamındaki suç bakımından uzlaşma hükümleri uygulanır.

Ayrıca birden fazla kişinin zarar gördüğü bir suçta uzlaştırma yoluna gidilebilmesi için mağdurların ve suçtan zarar görenlerin hepsinin uzlaşmayı kabul etmesi gerekir (CMK 253/7). Birden çok failin bulunduğu suçlarda ise CMK 255 uyarınca yalnızca uzlaşan kişi uzlaşmadan yararlanır.

Uzlaştırma süreci nasıl işler?

Soruşturma konusu suç uzlaşmaya tabiyse ve kamu davası açılması için yeterli şüphe varsa, dosya Cumhuriyet başsavcılığı bünyesindeki uzlaştırma bürosuna gönderilir. Büronun görevlendirdiği uzlaştırmacı, şüpheliye ve mağdura veya suçtan zarar görene uzlaşma teklifinde bulunur. Taraflardan biri reşit değilse teklif kanuni temsilcisine yapılır. Teklifte bulunulurken kişiye uzlaşmanın niteliği ve teklifi kabul ya da reddetmenin hukuki sonuçları anlatılır.

Uzlaştırmacılar, Adalet Bakanlığı tarafından belirlenen ve hukuk fakültesi mezunlarının yer aldığı listelerden görevlendirilir. Ceza Muhakemesinde Uzlaştırma Yönetmeliği‘nin 5. maddesi, uzlaştırmanın tarafların özgür iradeleriyle gerçekleştirildiğini ve tarafların anlaşma sağlanana kadar bu iradelerinden vazgeçebileceğini belirtir.

Süreler

Teklife cevap süresi: Teklif yapılan kişi yedi gün içinde kararını bildirmezse teklifi reddetmiş sayılır (CMK 253/4).
Uzlaştırmacının süresi: Uzlaştırmacı, dosyadaki belgelerin örnekleri kendisine verildikten itibaren en geç otuz gün içinde işlemleri sonuçlandırır. Büro bu süreyi her defasında yirmi günü geçmemek üzere en fazla iki kez uzatabilir (CMK 253/12).
Zamanaşımı: İlk uzlaşma teklifinden uzlaştırmacının raporunu büroya verdiği tarihe kadar dava zamanaşımı ve şikâyet süresi işlemez (CMK 253/21).

Müzakereler ve gizlilik

Uzlaştırma müzakereleri gizlidir. Müzakerelere şüpheli, mağdur, suçtan zarar gören, kanuni temsilci, müdafi ve vekil katılabilir. Taraflardan birinin veya temsilcisinin müzakereye katılmaktan kaçınması, uzlaşmayı kabul etmemek sayılır (CMK 253/13). Müzakerelerde yapılan açıklamalar hiçbir soruşturma, kovuşturma veya davada delil olarak kullanılamaz (CMK 253/20). Soruşturma aşamasında ifade sürecine ilişkin haklarınız için ifadeye çağrılan kişinin hakları yazımıza bakabilirsiniz.

Uzlaşma teklifinin yapılması veya kabul edilmesi, delillerin toplanmasına ve koruma tedbirlerinin uygulanmasına engel değildir (CMK 253/8). Uzlaştırma sonuçsuz kalırsa aynı suç için tekrar uzlaştırma yoluna gidilemez (CMK 253/18). Bununla birlikte teklif reddedilmiş olsa bile taraflar, uzlaştıklarını gösteren bir belgeyle en geç iddianamenin düzenlendiği tarihe kadar Cumhuriyet savcısına başvurabilir (CMK 253/16).

Uzlaşmada hangi edimler kararlaştırılabilir?

Yönetmeliğin 33. maddesi ve Adalet Bakanlığı Alternatif Çözümler Daire Başkanlığının sıkça sorulan sorular sayfası, tarafların üzerinde anlaşabileceği edimleri şöyle sıralar:

Maddi veya manevi zararın tamamen ya da kısmen giderilmesi veya eski hâle getirme,
Bir kamu kurumuna veya hayır kurumuna bağış ya da yardıma muhtaç kişilere bağış,
Bir kamu kurumu veya kamu yararına çalışan kuruluş için belirli hizmetlerin geçici süreyle yerine getirilmesi,
Topluma faydalı birey olmayı sağlayacak bir programa katılım,
Mağdurdan veya suçtan zarar görenden özür dilenmesi.

Taraflar bunlardan birkaçını veya hukuka ve ahlaka uygun başka bir edimi kararlaştırabilir; aynı sayfaya göre edimsiz uzlaşma da mümkündür. Cumhuriyet savcısı, uzlaşmanın tarafların özgür iradesine dayandığını ve edimin hukuka uygun olduğunu tespit ederse raporu mühür ve imza altına alır (CMK 253/17).

Uzlaşmanın hukuki sonuçları nelerdir?

Soruşturma aşamasında

CMK 253/19’a göre şüpheli edimini bir defada yerine getirirse hakkında kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir. Edim ileri bir tarihe bırakılmış, taksite bağlanmış veya süreklilik gösteriyorsa kamu davasının açılmasının ertelenmesine karar verilir ve erteleme süresince zamanaşımı işlemez. Uzlaşmanın gerekleri yerine getirilmezse kamu davası açılır.

Kovuşturma aşamasında

Kamu davası açıldıktan sonra suçun uzlaşma kapsamında olduğu anlaşılırsa dosya, CMK 254 uyarınca aynı usulle uzlaştırma bürosuna gönderilir. Uzlaşma gerçekleşir ve sanık edimini bir defada yerine getirirse mahkeme davanın düşmesine karar verir. Edim ileri tarihe bırakılmış, taksitlendirilmiş veya sürekli nitelikteyse durma kararı verilir; edim yerine getirilmezse yargılamaya kaldığı yerden devam edilir. Alternatif Çözümler Daire Başkanlığı, her iki aşamada da verilen bu kararların adli sicile kaydedilmediğini belirtir.

Tazminat ve icra

Uzlaşma sağlandığında, uzlaşma anında tespit edilemeyen veya uzlaşmadan sonra ortaya çıkan zararlar hariç, aynı suç nedeniyle tazminat davası açılamaz; açılmış dava varsa feragat edilmiş sayılır. Şüpheli edimini yerine getirmezse uzlaşma raporu veya belgesi, İcra ve İflas Kanunu’nun 38. maddesindeki ilam niteliğindeki belgelerden sayılır. Uzlaşma sonucunda verilen kararlara karşı kanunda öngörülen kanun yollarına başvurulabilir (CMK 253/23).

Uzlaştırmanın masrafını kim öder?

Uzlaştırmacıya Adalet Bakanlığının belirlediği tarifeye göre ücret ödenir ve bu ücret ile diğer uzlaştırma giderleri yargılama giderlerinden sayılır. Uzlaşma gerçekleşirse bu giderler Devlet Hazinesi tarafından karşılanır (CMK 253/22). Daire Başkanlığının açıklamasına göre mağdur, katılan veya suçtan zarar gören uzlaştırma ücreti ve giderlerinden hiçbir şekilde sorumlu değildir.

Karar vermeden önce nelere dikkat etmelisiniz?

Uzlaşma teklifini kabul etmek, suçu kabul etmek anlamına gelmez; Daire Başkanlığı da uzlaştırmayı kabul etmenin hak kaybı doğurmadığını ve suç ikrarı sayılmadığını belirtir. Yine de bir kez sonuçsuz kalan uzlaştırmanın tekrarlanamaması, yedi günlük cevap süresi ve kararlaştırılan edimin icra edilebilir nitelik taşıması, teklifi değerlendirirken dikkate almanız gereken noktalardır. Edimin kapsamını, ödeme takvimini ve ileride ortaya çıkabilecek zararları önceden netleştirmek, sonradan doğabilecek uyuşmazlıkları azaltır. Somut dosyanızda uzlaştırmanın uygulanıp uygulanmayacağı ve hangi edimin uygun olacağı suçun niteliğine ve dosyanın durumuna göre değişir; ceza muhakemesindeki diğer süreçler hakkında genel bilgi için ceza hukuku sayfamıza bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Uzlaştırma teklifine ne kadar sürede cevap vermek gerekir?

CMK 253/4'e göre uzlaşma teklifi yapılan kişi yedi gün içinde kararını bildirmezse teklifi reddetmiş sayılır. Bu süre 7531 sayılı Kanunla üç günden yedi güne çıkarılmıştır.

Hakaret suçunda uzlaştırma yapılabilir mi?

Hayır. CMK 253/3'ün güncel hâline göre hakaret suçunda (TCK 125) uzlaştırma yoluna gidilemez. Aynı hüküm cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar ve ısrarlı takip suçu için de uzlaştırmayı yasaklar.

Uzlaşma sağlanırsa adli sicil kaydı oluşur mu?

Edim bir defada yerine getirilirse soruşturma aşamasında kovuşturmaya yer olmadığı, kovuşturma aşamasında davanın düşmesi kararı verilir. Adalet Bakanlığı Alternatif Çözümler Daire Başkanlığı, bu kararların adli sicile kaydedilmediğini belirtir.

Uzlaştırmada söylenenler mahkemede delil olarak kullanılabilir mi?

Hayır. CMK 253/20'ye göre uzlaştırma müzakereleri sırasında yapılan açıklamalar hiçbir soruşturma, kovuşturma veya davada delil olarak kullanılamaz. Müzakereler gizli yürütülür.

Uzlaşmada kararlaştırılan edim yerine getirilmezse ne olur?

Soruşturma aşamasında kamu davası açılır, kovuşturma aşamasında yargılamaya kaldığı yerden devam edilir. Ayrıca uzlaşma raporu veya belgesi İcra ve İflas Kanunu'nun 38. maddesi kapsamında ilam niteliğinde belge sayılır.