Tutukluluk Süresi ve Tutukluluğun İncelenmesi
Tutukluluk süresi, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanununun 102. maddesine göre ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işlerde en çok bir yıl, ağır ceza mahkemesinin görevine giren işlerde ise en çok iki yıldır; bu süreler zorunlu hallerde gerekçe gösterilerek uzatılabilir. Tutukluluğun incelenmesi ise kanunun 108. maddesi uyarınca soruşturma evresinde en geç otuzar günlük aralıklarla, kovuşturma evresinde de her oturumda yapılır. Aşağıda bu sürelerin nasıl hesaplandığını, incelemenin kim tarafından ve hangi ölçütlerle yapıldığını adım adım bulabilirsiniz.
Tutuklama hangi koşullarda verilir?
Tutukluluk süresini anlamak için önce tutuklamanın koşullarına bakmak gerekir. CMK madde 100, kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut delillerin ve bir tutuklama nedeninin bulunmasını arar. Kaçma veya saklanma şüphesi ile delilleri karartma ya da tanık, mağdur veya başkaları üzerinde baskı kurma girişimi, kanunda sayılan tutuklama nedenleridir.
Aynı madde ölçülülük sınırı da koyar: işin önemi, verilmesi beklenen ceza veya güvenlik tedbiri ile ölçülü olmayan durumlarda tutuklama kararı verilemez. Ayrıca sadece adli para cezasını gerektiren suçlarda ve vücut dokunulmazlığına karşı kasten işlenenler hariç olmak üzere hapis cezasının üst sınırı iki yılı geçmeyen suçlarda tutuklama yoluna gidilemez.
Soruşturma evresinde tutuklama kararını Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimi verir. Kovuşturma evresinde ise mahkeme, savcının istemi üzerine veya re’sen karar verir. CMK madde 101 uyarınca karar; kuvvetli suç şüphesini, tutuklama nedenlerinin varlığını, tedbirin ölçülü olduğunu ve adli kontrolün yetersiz kalacağını somut olgularla gerekçelendirmek zorundadır.
Tutukluluk süresi ne kadardır?
Azami tutukluluk süreleri CMK madde 102‘de, işin hangi mahkemenin görevine girdiğine göre ayrılmıştır.
Ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işler
Bu işlerde tutukluluk süresi en çok bir yıldır. Süre, zorunlu hallerde gerekçe gösterilerek altı ay daha uzatılabilir. Böylece ulaşılabilecek üst sınır bir buçuk yıldır.
Ağır ceza mahkemesinin görevine giren işler
Bu işlerde tutukluluk süresi en çok iki yıldır. Süre zorunlu hallerde gerekçesi gösterilerek uzatılabilir; ancak uzatma süresi toplam üç yılı geçemez. Türk Ceza Kanunu İkinci Kitap Dördüncü Kısım Dördüncü, Beşinci, Altıncı ve Yedinci Bölümlerinde tanımlanan suçlar ile Terörle Mücadele Kanunu kapsamındaki suçlarda bu uzatma sınırı beş yıldır.
Soruşturma evresine özgü sınır
2019 yılında eklenen düzenleme, soruşturma evresi için ayrı bir tavan getirmiştir. Soruşturma evresinde tutukluluk süresi, ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işlerde altı ayı, ağır ceza mahkemesinin görevine giren işlerde bir yılı geçemez. Yukarıda sayılan TCK bölümlerindeki suçlar, Terörle Mücadele Kanunu kapsamındaki suçlar ve toplu olarak işlenen suçlarda bu süre en çok bir yıl altı aydır ve gerekçesi gösterilerek altı ay daha uzatılabilir.
Çocuklar için indirimli süreler
Kanunda öngörülen tutukluluk süreleri, fiili işlediği sırada on beş yaşını doldurmamış çocuklar bakımından yarı oranında, on sekiz yaşını doldurmamış çocuklar bakımından ise dörtte üç oranında uygulanır.
Uzatma kararı nasıl verilir?
Süre uzatma kararları kendiliğinden işlemez. CMK madde 102/3 uyarınca uzatma kararı, Cumhuriyet savcısının, şüpheli veya sanık ile müdafiinin görüşleri alındıktan sonra verilir. Her uzatma kararı gerekçeli olmalıdır.
Tutukluluğun incelenmesi nasıl yapılır?
Tutuklama bir kez verildiğinde kalıcı hale gelmez; koşulların sürüp sürmediği belirli aralıklarla denetlenir. Bu denetim CMK madde 108‘de düzenlenmiştir.
Soruşturma evresinde otuz günlük inceleme
Şüpheli tutukevinde bulunduğu sürece, en geç otuzar günlük süreler itibarıyla tutukluluk halinin devamının gerekip gerekmediğine karar verilir. Bu kararı, Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimi verir. Hâkim, karar verirken 100. maddedeki tutuklama koşullarını göz önünde bulundurur ve şüpheli veya müdafii dinlenir.
Şüpheli de bu süre içinde tutukluluk durumunun incelenmesini isteyebilir. Yani otuz günlük süre, incelemenin yapılması gereken en geç tarihi gösterir; şüphelinin daha önce başvurmasına engel değildir.
Kovuşturma evresinde her oturumda inceleme
Dava açıldıktan sonra hâkim veya mahkeme, tutukevinde bulunan sanığın tutukluluk halinin devamının gerekip gerekmediğine her oturumda re’sen karar verir. Koşullar gerektirdiğinde oturumlar arasında ya da otuz günlük süre içinde de inceleme yapılır.
İncelemede nelere bakılır?
Tutukluluğa devam kararları da ilk tutuklama kararıyla aynı gerekçe yükümlülüğüne tabidir. CMK madde 101/2, tutuklamanın devamına veya tahliye isteminin reddine ilişkin kararlarda kuvvetli suç şüphesinin, tutuklama nedenlerinin, ölçülülüğün ve adli kontrolün yetersizliğinin somut olgularla gösterilmesini ister. Kararın içeriği şüpheli veya sanığa sözlü olarak bildirilir ve bir örneği kendisine verilir.
Tahliye istemi ve itiraz yolu
Periyodik incelemeden bağımsız olarak, CMK madde 104 şüpheli veya sanığa soruşturma ve kovuşturmanın her aşamasında salıverilmesini isteme hakkı tanır. Tutukluluğun devamına veya salıverilmeye hâkim ya da mahkeme karar verir ve bu kararlara itiraz edilebilir. Dosya bölge adliye mahkemesine veya Yargıtaya geldiğinde salıverilme istemi hakkındaki karar, ilgili daire veya Yargıtay Ceza Genel Kurulunca dosya üzerinden verilir.
Salıverilme istemi üzerine karar süresi CMK madde 105‘te belirlenmiştir: merci, istemin kabulüne, reddine veya adli kontrol uygulanmasına üç gün içinde karar verir. Örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen suçlarda bu süre, kanunda sayılan istisna dışında yedi gündür. Duruşma dışında bu karar verilirken savcı, şüpheli, sanık veya müdafiin görüşü alınmaz.
İtiraz, kanunda ayrıca hüküm bulunmayan hallerde CMK madde 268 uyarınca kararın öğrenildiği günden itibaren iki hafta içinde kararı veren mercie dilekçe verilerek ya da zabıt kâtibine beyanda bulunularak yapılır. Sulh ceza hâkimliğinin tutuklama ve adli kontrole ilişkin kararlarına karşı itirazları, yargı çevresindeki asliye ceza mahkemesi hâkimi inceler.
Anayasal güvence: makul sürede yargılanma
Tutukluluk sürelerine ilişkin kuralların dayanağı Anayasa’nın 19. maddesidir. Bu maddeye göre tutuklanan kişilerin makul süre içinde yargılanmayı ve soruşturma veya kovuşturma sırasında serbest bırakılmayı isteme hakları vardır. Serbest bırakma, kişinin duruşmada hazır bulunmasını veya hükmün yerine getirilmesini sağlamak için bir güvenceye bağlanabilir.
Aynı madde, hürriyeti kısıtlanan herkesin durumu hakkında kısa sürede karar verilmesi ve kısıtlama kanuna aykırıysa hemen serbest bırakılması için yetkili bir yargı merciine başvurabileceğini de güvence altına alır. CMK’daki azami süreler, otuz günlük inceleme ve tahliye istemi bu anayasal hakkın uygulamadaki karşılıklarıdır.
Uygulamada dikkat edilecek noktalar
- Azami süreler bir üst sınırdır; tutuklama koşulları bu sürenin dolmasından önce ortadan kalkarsa tutukluluğun sona ermesi gerekir.
- Soruşturma evresi için ayrı bir tavan bulunduğundan, dava açılmadan geçen sürenin ayrıca hesaplanması önem taşır.
- Her devam kararının somut gerekçe içerip içermediği, itiraz dilekçesinin temel konularından biridir.
- Tutuklama yerine adli kontrol tedbirlerinin yeterli olup olmayacağı her incelemede yeniden değerlendirilmelidir.
Tutuklama öncesindeki ifade sürecine ilişkin haklar için ifadeye çağrılan kişinin hakları yazısına, büronun bu alandaki çalışmaları için ceza hukuku sayfasına bakabilirsiniz. Her dosyada sürelerin hesaplanması, suçun niteliğine ve dosyanın evresine göre değiştiği için somut duruma göre ayrıca değerlendirilmelidir.
Sık sorulan sorular
Soruşturma evresinde en fazla ne kadar tutuklu kalınabilir?
CMK madde 102/4 uyarınca soruşturma evresinde tutukluluk süresi, ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işlerde altı ayı, ağır ceza mahkemesinin görevine giren işlerde bir yılı geçemez. Terörle Mücadele Kanunu kapsamındaki suçlar, toplu suçlar ve kanunda sayılan bazı TCK bölümlerindeki suçlarda bu süre en çok bir yıl altı aydır ve gerekçe gösterilerek altı ay daha uzatılabilir.
Tutukluluk ne sıklıkla incelenir?
Soruşturma evresinde tutukluluk, en geç otuzar günlük aralıklarla sulh ceza hâkimi tarafından incelenir. Kovuşturma evresinde ise mahkeme her oturumda ve gerektiğinde oturumlar arasında re'sen karar verir. Şüpheli de otuz günlük süre içinde incelenme isteyebilir.
Tahliye istemine ne kadar sürede karar verilir?
CMK madde 105 uyarınca salıverilme istemine üç gün içinde karar verilir. Örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen suçlarda bu süre, kanundaki istisna dışında yedi gündür. Bu kararlara itiraz edilebilir.
Tutukluluğa devam kararına nasıl itiraz edilir?
İtiraz, kararın öğrenildiği günden itibaren iki hafta içinde kararı veren mercie dilekçe verilerek veya zabıt kâtibine beyanda bulunularak yapılır. Sulh ceza hâkimliğinin tutuklamaya ilişkin kararlarına yapılan itirazları yargı çevresindeki asliye ceza mahkemesi hâkimi inceler.