Haczedilemeyen Mallar ve Haklar Nelerdir?
Haczedilemeyen mallar, 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu’nun (İİK) 82. maddesinde tek tek sayılan mal ve haklardır. Borçlu ve aynı çatı altında yaşayan aile bireylerine ait kişisel eşya ile ailenin ortak kullanımına hizmet eden ev eşyası bu kapsamdadır; ancak para, altın, değerli taş, antika veya süs eşyası gibi kıymetli şeyler istisnadır. Maaş ve emekli maaşı ise tamamen haczedilemez değildir; 83. madde uyarınca belirli bir kısmı korunur. Haczedilmemesi gereken bir mal haczedilmişse icra mahkemesine şikayet yoluna gidilebilir ve bu yolda süre kısadır.
İİK m. 82: Haczedilemeyen malların temel kuralı
Kanunun 82. maddesi "Haczi caiz olmıyan mallar ve haklar" başlığını taşır ve sayma yöntemiyle yazılmıştır. Madde "Aşağıdaki şeyler haczolunamaz" diyerek bentleri sıralar. Adalet Bakanlığı’nın icra hukuku ders notunda da 82. maddenin on iki bent hâlinde haczi tamamen caiz olmayan mal ve hakları saydığı, 83. maddenin ise kısmen haczedilebilenleri düzenlediği belirtilir.
Bu nedenle bir malın haczedilip haczedilemeyeceğini değerlendirirken önce o malın 82. maddedeki bentlerden birine girip girmediğine, sonra da 83. maddedeki kısmi haciz kuralına tabi olup olmadığına bakmak gerekir.
82. maddedeki bentlerden bazıları
Madde metninden doğrulanan bazı bentler şunlardır:
- Bent 1: Devlet malları ile özel kanunlarında haczi caiz olmadığı belirtilen mallar.
- Bent 2: Ekonomik faaliyeti sermayeden çok bedenî çalışmaya dayanan borçlunun mesleğini sürdürmesi için gerekli her türlü eşya. Bu bent 6352 sayılı Kanun’un 16. maddesiyle değiştirilmiştir.
- Bent 5: Borçlu ve ailesinin geçimi için gerekliyse borçlunun seçeceği bir süt veren manda veya inek ya da üç keçi veya koyun ile bunların üç aylık yem ve yataklığı.
- Bent 6: Borçlu ve ailesinin iki aylık yiyecek ve yakacağı; çiftçi borçlu için gelecek mahsul tohumluğu da bu bentte sayılmıştır.
- Bent 7: Bağ, bahçe, meyve veya sebze yetiştiricisinin geçimi için zorunlu bağ ve bahçe ile bu iş için gerekli alet ve edevat.
Diğer bentlerin içeriği için doğrudan kanun metnine bakılmalıdır. Borçlunun hâline münasip evine ilişkin kural (meskeniyet) ikincil kaynaklarda 82. maddenin birinci fıkrasının 12. bendi olarak anılır. Anayasa Mahkemesi’nin akademik yayınlarından biri de bu düzenlemenin barınma hakkı ile alacaklının mülkiyet hakkı arasında bir denge kurduğunu belirtir. Bir evin "hâline münasip" sayılıp sayılmayacağı somut olaya göre değerlendirilir.
Evdeki eşyalar haczedilir mi?
Kısa yanıt: evdeki eşyaların büyük bölümü haczedilemez, fakat "evdeki her eşya haczedilemez" demek yanlış olur. Güncel metne göre 82. maddenin 3. bendi, para, kıymetli evrak, altın, gümüş, değerli taş, antika veya süs eşyası gibi kıymetli şeyler hariç olmak üzere, borçlu ve aynı çatı altında yaşayan aile bireylerine ait kişisel eşya ile ailenin ortak kullanımına hizmet eden tüm ev eşyasının haczedilemeyeceğini söyler.
Bu bent 28 Mart 2023 tarihli 7445 sayılı Kanun’un 2. maddesiyle değiştirilmiştir. Kanun, 5 Nisan 2023 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Eski metinde aile bireyleri için "lüzumlu eşya" ve aynı amaçla kullanılan eşya birden fazlaysa bunlardan biri korunuyordu. Yeni metinde ise kişisel eşya ile ailenin ortak kullanımına hizmet eden tüm ev eşyası korunmaktadır. TBMM’nin kanunun kabulüne ilişkin haberi de bu değişikliği aktarır.
Eski haczedilmiş eşyalar için geçiş hükmü
7445 sayılı Kanun’daki geçiş hükmüne göre bu değişiklikler, yürürlük tarihinden önce haczedilmiş eşyalar hakkında uygulanmaz; bu eşyalar için eski hükümler uygulanmaya devam eder. Dolayısıyla haczin tarihi önem taşır.
Hangi eşya kıymetli sayılır?
Televizyon, bilgisayar veya araç gibi eşyaların koruma kapsamına girip girmediği ya da "süs eşyası" ve "kıymetli şey" sınırının nerede çizileceği konusunda bu yazının dayandığı kaynaklarda ayrıntılı bir liste yoktur. Aynı durum "aynı çatı altında yaşayan aile bireyi" ifadesi için de geçerlidir. Bu sorular somut olayın koşullarına göre değerlendirilmelidir.
Konutta haciz: m. 79/a
7445 sayılı Kanun ile eklenen bir hüküm, konut olmadığı kabul edilen bir yer için verilen haciz kararına dayanılarak yapılan haciz sırasında yerin konut olduğunun anlaşılması hâlini düzenler. Resmî Gazete’deki metne göre borçlu haczin yapılmasına rıza göstermezse haciz işlemine son verilir. Bu hüküm ihtiyati hacizde uygulanmaz. TBMM haberi, yeni hükmün yürürlük tarihinden önce verilmiş kararlara uygulanmayacağını da belirtir. Maddenin ayrıntıları için güncel metnin mevzuat.gov.tr’deki hâline bakılması gerekir.
Maaş, ücret ve emekli maaşı haczedilebilir mi?
İİK m. 83, bazı hakları tamamen haczedilemez saymaz; bunları kısmen korur. Maaşlar, tahsisatlar, her nevi ücretler, intifa hakları ve hasılatı, ilama dayanmayan nafakalar, emekli maaşları ve sigorta ya da emekli sandıklarının bağladığı gelirler, borçlu ve ailesinin geçinmesi için icra memurunca lüzumlu görülen miktar düşüldükten sonra haczedilebilir.
7445 sayılı Kanun’un 3. maddesiyle bu maddedeki "haczolunur" ibaresi "haczolunur; ancak bu miktarı aşacak şekilde haciz yapılamaz" biçiminde değiştirilmiştir. Bu ifadenin tam kapsamı için kanun metni esas alınmalıdır; TBMM haberi ise haczin takip alacağına yetecek miktarı aşamayacağını aktarmaktadır.
Önceden yapılan anlaşmalar
82. ve 83. maddelerde yazılı mal ve hakların haczedilebileceğine dair önceden yapılmış anlaşmalar geçerli değildir. Yani borçlu, sözleşmede bu malların haczine razı olduğunu yazmış olsa bile bu hüküm onu bağlamaz.
Masrafı karşılamayacak mallar
Kanuna göre hasılatı, paraya çevirme masraflarını ve gerekirse muhafaza ve idare masraflarını aşmayacağı kesin olan şeyler de haczolunmaz.
Haczedilmezlik şikayeti nasıl yapılır?
Haczedilemeyen bir mal haczedilmişse başvuru yolu icra mahkemesine şikayettir. İİK m. 16’ya göre icra dairelerinin işlemleri kanuna aykırı veya olaya uygun değilse icra mahkemesine şikayet edilebilir. Şikayet, işlemin öğrenildiği tarihten itibaren yedi gün içinde yapılır. Adalet Bakanlığı ders notu, 82. ve 83. maddedeki mal ve haklar icra müdürü tarafından haczedilirse borçlunun veya ilgililerin icra mahkemesine şikayet yoluyla başvurabileceğini yazar.
Aynı ders notuna göre yedi günlük süre hak düşürücüdür ve mahkemece kendiliğinden gözetilir; kamu düzenine aykırılık varsa şikayet süreye bağlı değildir. Bu, genel nitelikli bir kaynaktaki ifadedir. Hangi hâllerde süresiz şikayetin mümkün olduğu somut olayda ve güncel Yargıtay uygulamasıyla birlikte değerlendirilmelidir. Süreyi kaçırmamak için haciz işleminin öğrenildiği tarihi belgelemek önemlidir.
İstihkak iddiasından farkı
Haczedilen mal borçluya değil üçüncü bir kişiye aitse başvuru yolu istihkak iddiasıdır. İİK m. 16 uyarınca yedi gün içinde istihkak iddiası ileri sürülmezse bu hak aynı takipte kaybedilir. Yani haczedilmezlik şikayeti borçlunun malın haczedilemez olduğu iddiasına, istihkak iddiası ise malın başkasına ait olduğu iddiasına dayanır.
Kamu alacaklarında durum
Vergi gibi kamu alacakları 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun kapsamında takip edilir ve bu kanunda da haczedilemeyen mallar ayrıca sayılmıştır. Bunlar arasında Devlet malları, borçlunun şahsı ve mesleği için gerekli elbise ve eşyası, borçlu ve ailesine gerekli yatak takımları ile ibadete mahsus kitap ve eşya yer alır. Bu kanundaki ev eşyası hükmünün güncel hâli ve madde numarası için doğrudan kanun metnine bakılmalıdır.
Dikkat edilmesi gerekenler
- Takip hangi kanuna göre yürütülüyorsa (İİK veya 6183) o kanunun haczedilmezlik hükümlerine bakılır.
- Haciz tarihi, 7445 sayılı Kanun’daki geçiş hükmü nedeniyle sonucu etkileyebilir.
- Şikayet süresi işlemin öğrenilmesinden itibaren yedi gündür.
- Haciz tutanağında malların tek tek yazılması, sonradan itirazın dayanağını netleştirir.
Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır. Bir dosyadaki somut durum için icra dosyası ve haciz tutanağı incelenmeden kesin bir değerlendirme yapılamaz.
Sık sorulan sorular
Evdeki eşyalar haczedilir mi?
İİK m. 82/1-3'e göre borçlu ve aynı çatı altında yaşayan aile bireylerine ait kişisel eşya ile ailenin ortak kullanımına hizmet eden tüm ev eşyası haczedilemez. Para, kıymetli evrak, altın, gümüş, değerli taş, antika veya süs eşyası gibi kıymetli şeyler bu korumanın dışındadır.
Haczedilmezlik şikayeti için süre nedir?
İİK m. 16'ya göre icra dairesi işlemlerine karşı şikayet, işlemin öğrenildiği tarihten itibaren yedi gün içinde icra mahkemesine yapılır. Adalet Bakanlığı ders notu, kamu düzenine aykırılık hâlinde şikayetin süreye bağlı olmadığını belirtir; somut olayda güncel uygulamaya bakılmalıdır.
Maaş tamamen haczedilemez mi?
Hayır. İİK m. 83'e göre maaş, ücret ve emekli maaşı gibi gelirler, borçlu ve ailesinin geçinmesi için icra memurunca lüzumlu görülen miktar düşüldükten sonra haczedilebilir.
Haczedilemeyen malların haczine önceden razı olunabilir mi?
Hayır. 82. ve 83. maddelerde yazılı mal ve hakların haczedilebileceğine dair önceden yapılmış anlaşmalar geçerli değildir.
7445 sayılı Kanun öncesinde haczedilen eşyalar için yeni kural uygulanır mı?
Geçiş hükmüne göre değişiklikler, yürürlük tarihinden önce haczedilmiş eşyalar hakkında uygulanmaz; bu eşyalar için eski hükümler uygulanmaya devam eder.