Maaş Haczi: Maaşın Ne Kadarı Haczedilebilir?

Maaş haczi, borçlunun maaşının bir bölümünün icra yoluyla alacaklıya ayrılmasıdır. Maaş kural olarak tamamen haczedilmez, kısmen haczedilir. İcra ve İflas Kanunu (İİK) m. 83 uyarınca icra memuru, borçlu ve ailesinin geçinmesi için lüzumlu gördüğü miktarı düştükten sonra haciz yapar ve haczedilecek miktar maaşın dörtte birinden az olamaz. İş Kanunu kapsamındaki işçilerde ise aylık ücretin dörtte birinden fazlası haczedilemez. Emekli aylığı ise kural olarak haczedilemez; nafaka borçları ile 5510 sayılı Kanun’un 80. maddesine göre takip ve tahsili gereken alacaklar bu kuralın dışındadır.

Bu yazıda maaş haczi oranının nasıl okunması gerektiğini, “dörtte bir” ifadesinin iki ayrı kanunda neden farklı anlam taşıdığını, emekli maaşı haczinin sınırlarını ve maaş haczine itiraz yolunu kaynaklarıyla birlikte ele alıyoruz. Yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; belirli bir dosyaya ilişkin hukuki görüş niteliği taşımaz.

Maaş haczinin dayanağı: İİK m. 82 ve m. 83

Haczedilebilecek ve haczedilemeyecek mal ve haklar İcra ve İflas Kanunu’nda düzenlenir. Adalet Bakanlığı’nın yayımladığı İcra ve İflas Kanunu metni dikkate alındığında, m. 82 tamamen haczedilemeyen mal ve hakları, m. 83 ise kısmen haczedilebilenleri düzenler. Maaş haczi bu ikinci gruba girer.

Maaş kısmen haczedilebilen bir haktır

İİK m. 83’e göre maaşlar, tahsisatlar ve her nevi ücretler, tekaüt maaşları ile sigorta veya tekaüt sandıklarının bağladığı iratlar kısmen haczedilebilir. Yani madde yalnızca “maaş” kelimesiyle sınırlı değildir. Ücret, tahsisat ve benzeri düzenli gelirler de kapsama girer. Maddenin metnine mevzuat.gov.tr üzerindeki İcra ve İflas Kanunu bağlantısından ulaşabilirsiniz.

Maddenin temel mantığı şudur: Alacaklının alacağına kavuşma hakkı ile borçlunun ve ailesinin geçimini sürdürebilmesi arasında bir denge kurulur. Bu nedenle maaşın tamamına haciz konulmaz; geçim için gerekli kısım korunur.

Borçlu ve ailesinin geçimi için bırakılan miktar

Kanun metni, haczin “icra memurunun borçlu ve ailesinin geçinmesi için lüzumlu takdir ettiği miktar düşüldükten sonra” yapılacağını söyler. Bu miktar icra memurunun takdirine bağlıdır. Araştırdığımız kaynaklarda bu miktar için sabit bir rakam veya formül bulunmuyor. Dolayısıyla internette dolaşan, herkes için geçerliymiş gibi sunulan kesin tutarlara temkinli yaklaşmanız gerekir. Aynı maaş, borçlunun aile durumuna ve dosyadaki bilgilere göre farklı sonuç doğurabilir.

Pratikte bu, şu anlama gelir: Haciz yazısında yer alan kesinti tutarı ya da oranı, o dosyadaki takdirin sonucudur. Kesintinin neye dayandığını anlamak için icra dosyasındaki yazışmalara bakmak gerekir.

Maaş haczi oranı: “dörtte bir” ifadesi neden karıştırılıyor?

Maaş haczi oranı konusunda en sık karşılaşılan yanlış anlama, “maaşın dörtte biri haczedilir” cümlesinin her durumda aynı anlamda kullanılmasıdır. Oysa “dörtte bir” ifadesi iki ayrı kanunda iki farklı işlev görür.

İİK m. 83: haczedilecek miktar için alt sınır

İİK m. 83’teki ifade şöyledir: haczolunacak miktar bunların dörtte birinden az olamaz. Bu ibare, 12/4/1968 tarihli ve 1045 sayılı Kanun’un 1. maddesiyle maddeye eklenmiştir. Burada dörtte bir, bir tavan değil, haczedilecek tutar için bir alt sınırdır. Yani icra memuru geçim için gerekli miktarı düştükten sonra haczedilecek miktarı belirlerken, bu miktarı maaşın dörtte birinin altına indiremez. Değişiklik künyelerini ve maddenin önceki hâlini 6352 sayılı Kanun sonrası İİK metninde görebilirsiniz.

İş Kanunu m. 35: işçi ücretinde üst sınır

4857 sayılı İş Kanunu m. 35 ise işçi ücretleri bakımından tam tersi yönde bir sınır koyar. Hükme göre işçilerin aylık ücretlerinin dörtte birinden fazlası haczedilemez veya başkasına devir ve temlik olunamaz. İşçinin bakmakla yükümlü olduğu aile üyeleri için hâkimin takdir edeceği miktar ise bu orana dâhil değildir. Madde metnine mevzuat.gov.tr üzerindeki 4857 sayılı İş Kanunu sayfasından ulaşılabilir. Aynı kuralın 2013 tarihli sürümdeki hâli de 6462 sayılı Kanun ile değişik İş Kanunu metninde görülebilir.

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın “İş Kanununda Ücret 40 Soruda” belgesi da aynı kuralı aktarır. Bakanlığın İş Kanunu sıkça sorulan sorular sayfası ise kuralı anlatırken nafaka borçlarının bu sınırın dışında kaldığını belirtir. Adalet Bakanlığı’nın yukarıda anılan belgesi de İş Kanunu’na tabi işçi ücretlerinin yalnızca dörtte birinin haczedilebileceğini ifade eder.

İki kuralı birlikte okurken nelere dikkat etmelisiniz?

İki hükmü birlikte okurken şu ayrımı akılda tutmak yararlıdır:

• İİK m. 83 maaş, ücret, tahsisat gibi gelirlerin genel çerçevesini çizer. Geçim için lüzumlu miktar düşülür ve haczedilecek tutar maaşın dörtte birinden az olamaz.
• İş Kanunu m. 35 işçi ücretleri için özel bir koruma getirir. İşçinin aylık ücretinin dörtte birinden fazlası haczedilemez.
• Nafaka borçları ve bakmakla yükümlü olunan aile üyeleri için ayrı değerlendirme yapılır. Nafaka borçları İş Kanunu’ndaki sınırın dışında tutulur, aile üyeleri için hâkimin takdir edeceği miktar ise orana dâhil değildir.

Bu iki hükmün belirli bir dosyada nasıl birlikte uygulanacağı; borçlunun işçi mi, başka bir statüde çalışan biri mi olduğuna, alacağın türüne ve dosyadaki somut bilgilere göre değişebilir. Bu nedenle kendi durumunuza ilişkin kesin bir oran çıkarmak yerine, icra dosyasındaki yazıların ve maaş bilgilerinin birlikte incelenmesi gerekir.

Birden fazla haciz olduğunda sıra nasıl işler?

Aynı maaşa birden fazla alacaklıdan haciz yazısı gelebilir. İİK m. 83’e göre bu durumda haczler sıraya konur. Sıradaki önceki haczin kesintisi bitmeden sonraki haciz için kesintiye geçilemez. Yani ikinci haciz yazısı geldiği için maaştan iki ayrı kesinti aynı anda yapılmaz. Önce sıradaki ilk haczin kesintisi tamamlanır, ardından sıradaki haciz için kesinti başlar.

Bunun pratik sonucu şudur: Maaşınızdan kesinti yapılmıyor olması, hakkınızda başka bir haczin bulunmadığı anlamına gelmeyebilir. Bazı dosyalarda haciz sıraya girmiş olur ve kesinti sırası gelince başlar. Bu nedenle hangi dosyaların sırada bulunduğunu öğrenmek, borç planlaması açısından önemlidir.

Emekli maaşı haczi mümkün mü?

Emekli maaşı haczi, maaş haczinden farklı bir çerçevede değerlendirilir. Adalet Bakanlığı belgesi de emekli ücretlerinin haczine ilişkin ayrı bir düzenleme bulunduğunu, emekli ücretleri dışındaki ücretlerin ise kısmen haczedilebildiğini belirtir.

Genel kural: emekli aylığı haczedilemez

5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m. 93/1’e göre bu Kanun gereği bağlanan gelir veya aylıklar ve sağlanan yardımlar, nafaka borçları ile Kanun’un 80. maddesine göre takip ve tahsili gereken alacaklar dışında haczedilemez ve başkasına devredilemez. Yani bir özel alacaklının, örneğin bir ticari alacak için emekli aylığınıza haciz koydurması kural olarak mümkün değildir.

İstisnalar: nafaka ve Kanun’un 80. maddesi kapsamındaki alacaklar

Kuralın iki istisnası vardır. Birincisi nafaka borçlarıdır. İkincisi ise Kanun’un 80. maddesine göre takip ve tahsili gereken alacaklardır. Bu nedenle “emekli maaşına hiçbir koşulda haciz konulamaz” demek eksik olur. Emekli aylığı genel borçlar bakımından korunur, ancak bu iki alacak türü bakımından koruma geçerli değildir.

Anayasa Mahkemesi’nin değerlendirmesi

5510 sayılı Kanun m. 93/1 hakkında Anayasa Mahkemesi’ne itiraz yoluyla başvurulmuştur. Mahkemenin kararı 12.04.2011 tarihli ve 27903 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Karar metninde, borçlu sigortalının emekli aylığı üzerine haciz konulmasına bu hükümlerin engel olduğu ifade edilir. Anayasa Mahkemesi Norm Kararlar Bilgi Bankası’ndaki karar kaydına göre hükmün Anayasa’ya uygunluğu bakımından sonuç “Esas – Ret” şeklindedir; karara karşı oy da bulunmaktadır. Başka bir deyişle Mahkeme, emekli aylığının bu şekilde korunmasını Anayasa’ya aykırı bulmamıştır.

Kamu alacağı ile özel alacaklı arasındaki fark

Aynı Resmî Gazete metninde, Sosyal Güvenlik Kurumu’nun kendi alacaklarını tahsil ederken yasal bir sınırlama olmaksızın emekli maaşına haciz koyabildiği de aktarılır. Bu, kamu alacağı ile özel alacaklı arasındaki ayrımı gösteren önemli bir noktadır. Özel alacaklılar bakımından emekli aylığı korunurken, Kanun’un öngördüğü kamu alacakları bakımından farklı bir rejim işler. Kamu alacaklarının tahsilinde uygulanan oran ve usulün ayrıntıları bu yazının kapsamı dışındadır ve kaynaklarda doğrulanmadığı için burada rakam verilmemiştir.

Maaş haczine itiraz: icra mahkemesine şikâyet

Maaş haczine itiraz denildiğinde akla gelen pratik yol, icra mahkemesine şikâyettir. Adalet Bakanlığı belgesine göre, haczedilemeyen veya kısmen haczedilebilen mallar haczedilirse borçlu icra mahkemesine şikâyet yoluyla başvurabilir.

İİK m. 16’ya göre şikâyet

İİK m. 16’ya göre icra dairelerinin işlemlerinin kanuna aykırı olduğu veya hadiseye uygun bulunmadığı gerekçesiyle icra mahkemesine şikâyet edilebilir. Hükmün metnine mevzuat.gov.tr üzerindeki İcra ve İflas Kanunu sayfasından ulaşabilirsiniz. Maaş haczi bağlamında bu yol, örneğin şu tür itirazlarda gündeme gelebilir:

• Haciz yazısında maaşın kanunun izin verdiğinden fazlasının kesildiğini düşünüyorsanız.
• Emekli aylığınıza, kanunun istisna saymadığı bir alacak nedeniyle haciz konulduğunu düşünüyorsanız.
• Geçim için bırakılan miktarın borçlu ve ailesinin durumuna uygun olmadığını düşünüyorsanız.

Bu örnekler bilgilendirme amaçlıdır. Bir şikâyetin yerinde olup olmadığı, dosyadaki somut belgelere ve işlemin dayanağına göre değerlendirilir.

Yedi günlük süre

Şikâyet, işlemin öğrenildiği tarihten itibaren yedi gün içinde yapılır. Bu süre kısa olduğu için işlemi ne zaman öğrendiğiniz önem taşır. Haciz yazısının size ulaştığı tarih, işvereninizden veya Sosyal Güvenlik Kurumu’ndan kesintiyi öğrendiğiniz tarih ya da icra dosyasından bilgi edindiğiniz tarih bu açıdan tartışma konusu olabilir. Tarihi gösteren belgeleri saklamanız, ileride süre tartışması yaşanmaması için yararlıdır.

Araştırdığımız kaynaklarda haczedilemezlik şikâyetinin süresiz olduğunu destekleyen bir kaynak bulunamamıştır. Doğrulanan süre, İİK m. 16’daki yedi gündür. Bu nedenle “sonradan da itiraz ederim” varsayımıyla hareket etmemek gerekir.

Haciz isteme süresi ile karıştırmayın

İİK’daki ilgili hükme göre haciz isteme hakkı, ödeme emrinin tebliğinden itibaren bir sene geçmekle düşer. İtiraz veya dava süresi ile taksit sözleşmesi süresi bu hesaba katılmaz. Bu süre alacaklının haciz isteme hakkına ilişkindir; borçlunun şikâyet süresi olan yedi günle karıştırılmamalıdır. İkisi farklı kişilerin farklı haklarına ilişkin farklı sürelerdir.

Şikâyete hangi mahkeme ve daire bakar?

Şikâyet icra mahkemesine yapılır. Sonraki aşamada temyiz incelemesini hangi Yargıtay dairesinin yapacağı ise Yargıtay’ın iş bölümüne bağlıdır. Yargıtay Büyük Genel Kurulu’nun 12.05.2011 tarihli ve 1 sayılı iş bölümü kararında, borçluların icra mahkemesine açtığı haczedilmezlik şikâyetleri hukuk dairelerinin iş bölümü kapsamında sayılmaktadır. İş bölümü zaman içinde değişebildiği için hangi dairenin baktığı güncel bölüme göre ayrıca kontrol edilmelidir.

Maaş haczi ile karşılaştığınızda bakmanız gereken noktalar

Haciz yazısı veya maaş kesintisiyle karşılaştığınızda aşağıdaki noktaları kontrol etmek, durumu doğru anlamanıza yardımcı olur:

1. Gelirin türü: Aldığınız gelir işçi ücreti mi, başka bir maaş veya tahsisat mı, yoksa 5510 sayılı Kanun kapsamında bağlanmış bir aylık mı? Uygulanacak kural buna göre değişir.
2. Alacağın niteliği: Haciz nafaka alacağı için mi, Sosyal Güvenlik Kurumu’nun alacağı için mi, yoksa özel bir alacaklı için mi konulmuştur? Emekli aylığında bu ayrım belirleyicidir.
3. Kesinti tutarı: Kesinti, icra memurunun takdir ettiği geçim miktarı düşüldükten sonra hesaplanmış mıdır? İşçi ücretinde İş Kanunu m. 35’teki sınır aşılmış mıdır?
4. Haciz sırası: Aynı maaşa birden fazla haciz konulmuşsa kesinti sırası nasıl işlemektedir?
5. Öğrenme tarihi: İşlemi ne zaman öğrendiniz? Yedi günlük şikâyet süresi bu tarihten başlar.
6. Belgeler: Haciz yazısı, maaş bordroları, tebligat evrakı ve aile durumunuzu gösteren belgeleri düzenli biçimde saklayın.

Bu liste genel bir kontrol çerçevesidir. Dosyanıza özgü bir sonuç çıkarmak için icra dosyasının ve belgelerin hukuki açıdan incelenmesi gerekir.

Bu yazının kapsamı dışında kalan konular

Okurun sıkça sorduğu bazı konular, güvenilir ve doğrulanmış kaynak bulunamadığı için bu yazıda ayrıntılandırılmamıştır:

• Kamu alacakları için 6183 sayılı Kanun’a göre maaş haczinin oranı ve usulü.
• Haciz ihbarnamesi, işverenin yükümlülükleri ve işverenin bu yükümlülüklere uymamasının sonuçları.
• Banka hesabına yatmış maaşın haczi.
• Maaş haczinde alınan harç ve masraf oranları. Bu tutarlar yıllara göre değiştiği için güncel tarifeden kontrol edilmelidir.
• Güncel Yargıtay içtihatları. Karar numaralı bir içtihat aktarmadık; yargı uygulaması için güncel kararların ayrıca taranması gerekir.

Bu konulara ilişkin bir sorunuz varsa, kendi durumunuza özgü bilgiyi güncel mevzuat ve dosya kapsamı üzerinden değerlendirmek daha güvenli olur.

Özet

Maaş haczinin temel çerçevesi şöyle özetlenebilir. İİK m. 83’e göre maaş ve benzeri gelirler kısmen haczedilebilir; borçlu ve ailesinin geçinmesi için lüzumlu görülen miktar düşülür ve haczedilecek miktar dörtte birden az olamaz. İş Kanunu m. 35’e göre işçi ücretinin dörtte birinden fazlası haczedilemez; bu ikinci hükümdeki dörtte bir bir üst sınırdır, birincisindeki ise bir alt sınır. Birden fazla haciz varsa haczler sıraya konur. Emekli maaşı haczi ise 5510 sayılı Kanun m. 93/1 uyarınca kural olarak mümkün değildir; nafaka borçları ve Kanun’un 80. maddesine göre takip ve tahsili gereken alacaklar istisnadır. Maaş haczine itiraz için icra mahkemesine şikâyet yolu vardır ve süre, işlemin öğrenildiği tarihten itibaren yedi gündür.

Sık sorulan sorular

Maaşın ne kadarı haczedilebilir?

İİK m. 83'e göre maaş kısmen haczedilebilir. İcra memuru borçlu ve ailesinin geçinmesi için lüzumlu gördüğü miktarı düşer ve haczedilecek miktar maaşın dörtte birinden az olamaz. İş Kanunu kapsamındaki işçilerde ise aylık ücretin dörtte birinden fazlası haczedilemez. Kesin tutar dosyadaki somut duruma göre belirlenir.

Emekli maaşına haciz konulabilir mi?

5510 sayılı Kanun m. 93/1'e göre bağlanan gelir veya aylıklar, nafaka borçları ile Kanun'un 80. maddesine göre takip ve tahsili gereken alacaklar dışında haczedilemez. Yani özel alacaklılar bakımından emekli aylığı kural olarak korunur; nafaka ve belirtilen kamu alacakları istisnadır.

Maaş haczine itiraz nasıl yapılır ve süre nedir?

Haczin kanuna aykırı olduğu veya hadiseye uygun bulunmadığı düşünülüyorsa İİK m. 16 uyarınca icra mahkemesine şikâyet yoluna gidilebilir. Şikâyet, işlemin öğrenildiği tarihten itibaren yedi gün içinde yapılır.

Aynı maaşa birden fazla haciz gelirse ne olur?

İİK m. 83'e göre haczler sıraya konur. Sıradaki önceki haczin kesintisi bitmeden sonraki haciz için kesintiye geçilemez.

İş Kanunu'ndaki dörtte bir kuralı ile İİK'deki dörtte bir aynı şey midir?

Hayır. İİK m. 83'te dörtte bir, haczedilecek miktar için alt sınırdır. İş Kanunu m. 35'te ise işçi ücretinin dörtte birinden fazlasının haczedilememesi anlamında bir üst sınırdır.