Özgür Önder

Islah Ne Demek? Islah Ne Zaman ve Nasıl Yapılır?

Islah Ne Demek? Islah Ne Zaman ve Nasıl Yapılır?

Islah, sözlükte düzeltme ve iyileştirme anlamına gelir. Hukukta ise davanın taraflarından birinin daha önce yaptığı bir usul işlemini kısmen veya tamamen düzeltmesini anlatır. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’na (HMK) göre ıslah, tahkikatın sona ermesine kadar yapılabilir, aynı davada yalnızca bir kez kullanılabilir ve bir dizi şekil ile süre kuralına bağlıdır.

Bu yazıda önce "ıslah ne demek" ve "ıslah etmek ne demek" sorularını sözlük ve hukuki anlamlarıyla yanıtlıyoruz. Ardından ıslahın ne zaman ve nasıl yapıldığını, sonuçlarını ve sınırlarını HMK hükümleri çerçevesinde ele alıyoruz. Yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve belirli bir dosyaya ilişkin hukuki görüş niteliği taşımaz.

Islah Ne Demek? Sözlük Anlamı

Adalet Bakanlığı Hukuk Sözlüğü, "Islah" maddesini davada tarafça düzeltme, iyileştirme, iyi bir hale getirme olarak açıklıyor. Aynı sözlükte hukuki anlamı da şöyle veriliyor: taraflardan birinin davada yaptığı bir usul işlemini kısmen veya tamamen düzeltmesi. Sözlüğün ilgili harf sayfasında da bu terim yer alıyor.

Dolayısıyla ıslah, dava devam ederken tarafın kendi usul işleminde yaptığı bir düzeltmedir. Bu düzeltme bazen işlemin küçük bir kısmına, bazen tamamına yönelik olabilir. Hukuk sistemimizde bu imkân HMK’da düzenlenmiştir ve belirli koşullara bağlanmıştır.

Islah etmek ne demek?

Aynı sözlük "ıslah etmek" ifadesini bir şeyi daha iyi bir duruma getirmek, düzeltmek, iyileştirmek diye karşılıyor. Yani fiilin temel anlamı, bir şeyi olduğundan daha iyi bir hale getirmektir. Medeni yargılama bağlamında ıslah etmek, tarafın daha önce yaptığı bir usul işlemini düzelterek yeniden şekillendirmesi anlamına gelir.

Gündelik dilde ve ceza hukukunda ıslah etmek

"Islah etmek" ifadesi yalnızca medeni yargılamada geçmez. Gündelik dilde bir kişinin davranışlarını düzeltmek, bir durumu iyileştirmek anlamında da kullanılır. Ceza hukukuna yakın alanlarda da karşımıza çıkar. Örneğin Kırıkkale Adliyesi’nin denetimli serbestlik hakkındaki sayfası, denetimli serbestliği suç işleyenlerin toplum içinde ıslah edilerek topluma kazandırılması şeklinde açıklıyor.

Bu anlam, HMK’daki usuli ıslahla aynı şey değildir. İlkinde kişinin davranışının iyileştirilmesi, ikincisinde ise tarafın davada yaptığı bir işlemin düzeltilmesi söz konusudur. Bu yazının odağı ikinci anlam olan HMK ıslahıdır.

Hukuki Anlamda Islah: HMK Madde 176

Islahın temel dayanağı 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu 176. maddedir. Maddenin ilk fıkrasına göre taraflardan her biri, yaptığı usul işlemlerini kısmen veya tamamen ıslah edebilir. Bu cümleden çıkan birkaç sonuç şunlardır:

  • Islah hakkı yalnızca davacıya değil, davanın her iki tarafına da tanınmıştır.
  • Islah, tarafın kendi yaptığı usul işlemlerine ilişkindir. Karşı tarafın işlemi ıslah edilemez.
  • Islah kısmen veya tamamen yapılabilir. Bu ayrım, izlenecek süreyi ve usulü de belirler.

Bir örnek vermek gerekirse, Anayasa Mahkemesi’nin incelediği bir bireysel başvuruda talep artırımına yönelik bir ıslah dilekçesi konu olmuştur. Başvuruda, dava dilekçesinde faiz talep edildiği halde ıslah dilekçesinde faiz belirtilmediği için faize hükmedilmediği ileri sürülmektedir. Bu örnek, ıslahın pratikte dava dilekçesindeki taleplerin değiştirilmesi bağlamında da gündeme geldiğini göstermektedir. Kararın sonucuna bu yazıda yer verilmemektedir.

Tam ıslah ve kısmi ıslah

HMK, ıslahı kapsamına göre iki ayrı başlıkta ele alır. Taraf yaptığı usul işlemini tamamen düzeltiyorsa tam ıslahtan, yalnızca bir kısmını düzeltiyorsa kısmi ıslahtan söz edilir. İkisinde de izlenecek yol farklıdır. Tam ıslahta HMK m.180, kısmi ıslahta HMK m.181 uygulanır. Bu usulleri aşağıda ayrı başlıklar altında anlatıyoruz.

Aynı davada yalnızca bir kez

HMK m.176/2’ye göre aynı davada taraflar yalnızca bir kez ıslah yoluna başvurabilir. Bu kural ıslah hakkının sınırsız bir düzeltme imkânı olmadığını gösterir. Anayasa Mahkemesi’nin bir bireysel başvuru kararı da aynı davada ikinci ıslah talebinin reddi gerektiğini aktarmaktadır.

Bu nedenle ıslah hakkının ne zaman ve hangi kapsamda kullanılacağı, dosyanın bütünü gözetilerek dikkatle planlanmalıdır. Tek hak olduğundan, kullanıldıktan sonra yeniden başvurmak mümkün değildir.

Islah Ne Zaman Yapılır?

Genel kural: tahkikatın sona ermesine kadar

HMK m.177/1’e göre ıslah, tahkikatın sona ermesine kadar yapılabilir. Yani ıslah için bir zaman sınırı vardır ve bu sınır davanın aşamasıyla bağlantılıdır. Tahkikatın hangi aşamada sona erdiği somut dosyada mahkemenin yürüttüğü yargılamaya göre değerlendirilir. Bu nedenle ıslah düşünen bir tarafın dosyanın aşamasını yakından izlemesi gerekir.

Madde metni ıslahı tahkikatın sona ermesine kadar mümkün kıldığı için, bu süreden sonra yapılan bir ıslah talebinin kabulü, aşağıda anlatılan bozma sonrası özel durum dışında beklenmemelidir. Ancak her somut olayda hâkimin ve ilgili mevzuatın değerlendirmesi esastır.

Bozma veya kaldırma sonrası ıslah

Islahın zamanına ilişkin önemli bir ek, 2020 yılında yapılan kanun değişikliğiyle getirildi. 28/7/2020 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan 7251 sayılı Kanun‘un 18. maddesi, HMK m.177’ye yeni bir fıkra ekledi. Mevzuat metni bu değişikliği "22/7/2020-7251/18 md." şeklinde göstermektedir.

Bu fıkraya göre Yargıtay bozma kararından veya bölge adliye mahkemesinin kaldırma kararından sonra dosya ilk derece mahkemesine gönderildiğinde, mahkeme tahkikata ilişkin bir işlem yaparsa tahkikat bitene kadar ıslah da yapılabilir. Ancak bozma kararına uymakla ortaya çıkan hukuki durum ortadan kaldırılamaz.

Yani 2020 değişikliğiyle bozma sonrası ıslah olanağı getirilmiştir. Bu olanak sınırsız değildir. Bozma kararına uyulmasıyla oluşan hukuki durum, ıslahla bertaraf edilemez. Bu yazıda söz konusu fıkranın yürürlük tarihi belirtilmemektedir. Yalnızca Resmî Gazete’deki yayım tarihi verilebilmektedir.

Anayasa Mahkemesi’nin bozma sonrası ıslaha ilişkin değerlendirmesi

Anayasa Mahkemesi, bir bireysel başvuru basın duyurusunda bu konuya değindi. Duyuruya göre Mahkeme, bozma sonrası bozma kararı uyarınca tahkikat yapıldığında ıslah talebine mevzuatta açık bir engel bulunmadığını belirtti. Her durumda kategorik biçimde ıslahın mümkün olmadığı yönündeki yorumları ise öngörülemez ve kanunilik ölçütüne aykırı buldu. Sonuç olarak mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiğine karar verdi.

Bu değerlendirme, bozma sonrası dönemde ıslah taleplerinin otomatik olarak reddedilemeyeceği yönündeki yaklaşımı göstermesi bakımından önemlidir. Karar tarihi ve başvuru numarası araştırmada doğrulanamadığından burada belirtilmemiştir.

Islah Nasıl Yapılır?

Islahın usulü HMK m.177 ile m.181 arasındaki hükümlerde düzenlenmiştir. Süreci şekil, bildirim, teminat ve ıslah türüne göre izlenecek adımlar olarak ayırmak mümkündür.

Sözlü veya yazılı yapılabilir

HMK m.177’ye göre ıslah sözlü veya yazılı olarak yapılabilir. Karşı taraf duruşmada hazır değilse veya ıslah talebi duruşma dışında yapılıyorsa, yazılı talep ya da tutanak örneği haber vermek amacıyla karşı tarafa bildirilir. Böylece karşı taraf, ıslahtan haberdar edilmiş olur ve kendi savunma hakkını buna göre kullanabilir.

Uygulamada ıslahın hangi şekilde yapıldığı, sonraki işlemlerin akışını da etkiler. Bu nedenle işlemin tutanağa geçirilmesi veya yazılı olarak sunulması önem taşır.

Teminat yatırma yükümlülüğü

Islahın bir maliyeti vardır. HMK m.178‘e göre ıslah eden taraf, ıslah yüzünden geçersiz hale gelen işlemler için yapılan yargılama giderlerini ve karşı tarafın uğradığı ve uğrayabileceği zararları karşılamak üzere, hâkimin takdir edeceği teminatı bir hafta içinde mahkeme veznesine yatırmak zorundadır. Aksi halde ıslah yapılmamış sayılır.

Karşı tarafın zararı kesin olarak belirlendiğinde, yatırılan miktar eksikse tamamlattırılır, fazlaysa iade edilir. Teminat miktarını hâkim takdir eder. Bu nedenle genel olarak geçerli sabit bir tutar vermek mümkün değildir. Bu yazıda herhangi bir rakam da verilmemektedir.

Bir haftalık sürenin kaçırılmasının sonucu ağırdır: ıslah yapılmamış sayılır ve sürecin başında yapılan işlem aynen devam eder. Islah hakkı da aynı davada bir kez kullanılabildiğinden, bu durumun hak kaybı doğurup doğurmadığı dosya bazında değerlendirilmelidir.

Tam ıslahta yeni dava dilekçesi

Davasını tamamen ıslah ettiğini bildiren taraf, HMK m.180/1’e göre bildirimden itibaren bir hafta içinde yeni bir dava dilekçesi vermek zorundadır. Bu süre içinde dilekçe verilmezse ıslah hakkı kullanılmış sayılır ve dava ıslah yapılmamış gibi sürer.

Bu hükmün önemli bir yönü şudur: tam ıslah bildirimi tek başına yeterli değildir. Bildirimi yeni dava dilekçesi izlemelidir. Dilekçe verilmezse ıslah sonuçsuz kalır, üstelik taraf ıslah hakkını da tüketmiş olur.

Kısmi ıslahta ıslah edilen işlemin yapılması

Kısmen ıslaha başvuran tarafa, HMK m.181/1 uyarınca ıslah ettiği usul işlemini yapması için bir haftalık süre verilir. Bu sürede işlem yapılmazsa dava ıslah yapılmamış gibi sürer. Hüküm Adalet Bakanlığı’nın yayımladığı HMK metninde de yer almaktadır.

Yani tam ıslahta olduğu gibi kısmi ıslahta da tarafın yalnızca düzeltme niyetini bildirmesi yetmez. Düzeltilmiş işlemin belirlenen sürede fiilen yapılması gerekir.

Islah dilekçesinin içeriği

Islah dilekçesinde yer alması gereken unsurların eksiksiz belirtilmesi pratik bir öneme sahiptir. Daha önce andığımız Anayasa Mahkemesi’nin 2018/36995 sayılı bireysel başvuru dosyasında, dava dilekçesinde faiz talep edildiği halde talep artırımına yönelik ıslah dilekçesinde faiz belirtilmediği için faize hükmedilmediği ileri sürülmüştür. Başvuruda ayrıca Yargıtay daireleri arasındaki farklı kararlara da dayanılmıştır. Karar tarihi 2/11/2023 olup bu yazıda kararın sonucuna yer verilmemektedir.

Bu başvuru, ıslah dilekçesinde daha önce talep edilen unsurların (örneğin faiz talebinin) tekrarlanmasının dikkate alınması gereken bir konu olduğuna işaret etmektedir. Hangi unsurların yeniden yazılması gerektiği ise somut dosyaya ve mahkemenin yaklaşımına göre değişebilir.

Adımların özeti

  1. Islahın kapsamı belirlenir: tam mı, kısmi mi olacağı netleştirilir.
  2. Islah talebi, tahkikatın sona ermesinden önce sözlü veya yazılı olarak mahkemeye iletilir.
  3. Talep duruşmada yapılmıyorsa ya da karşı taraf hazır değilse, yazılı talep veya tutanak örneği karşı tarafa bildirilir.
  4. Hâkimin takdir ettiği teminat, bir hafta içinde mahkeme veznesine yatırılır.
  5. Tam ıslahta bildirimden itibaren bir hafta içinde yeni dava dilekçesi verilir. Kısmi ıslahta ıslah edilen usul işlemi verilen bir haftalık süre içinde yapılır.

Bu sıralama genel bir çerçeve sunar. Süreler kısadır ve her adımda eksiklik ıslahın geçersiz sayılmasına yol açabilir.

Islahın Sonuçları

Islahın Sonuçları

Usul işlemlerinin yapılmamış sayılması

HMK m.179/1’e göre ıslah, ıslahı yapan tarafın genişlettiği noktadan itibaren bütün usul işlemlerinin yapılmamış sayılması sonucunu doğurur. Bu, ıslahın etkisinin yalnızca düzeltilen işlemle sınırlı kalmadığını, o noktadan sonraki işlemleri de kapsayabildiğini gösterir. Bu yüzden ıslahın sonuçları ve karşı taraf üzerindeki etkileri, teminat hükmünün de gerekçesini oluşturur.

Islahla geçersiz kılınamayan işlemler

HMK m.179/2, bazı işlemlerin ıslahla geçersiz kılınamayacağını düzenler. Kanun metnine göre şu işlemler ıslahla geçersiz kılınamaz:

  • ikrar,
  • tanık ifadeleri,
  • bilirkişi rapor ve beyanları,
  • keşif ve isticvap tutanakları,
  • belirli koşullar altında yemin teklifi, reddi veya iadesi.

Bu hüküm, yargılama sırasında ortaya çıkan delil niteliğindeki işlemlerin ıslahla ortadan kaldırılmasını önler. Böylece ıslah, yargılamanın o ana kadarki delil durumunu tümüyle sıfırlamaz. Yemin teklifine ilişkin koşulların ayrıntısı için kanun metnine bakılmalıdır.

Karşı taraf bakımından sonuçlar

Islah, karşı tarafın yargılama giderlerini ve uğrayabileceği zararları da etkiler. HMK m.178’deki teminat yükümlülüğü bu nedenle öngörülmüştür. Karşı tarafın zararı kesin olarak belirlenince teminat miktarı gözden geçirilir: eksikse tamamlattırılır, fazlaysa iade edilir. Böylece ıslah eden taraf, ıslahın doğurduğu maddi sonuçlardan sorumlu tutulur.

Islahın Sınırları

Yalnızca bir kez ıslah

Yukarıda belirtildiği gibi, HMK m.176/2 aynı davada yalnızca bir kez ıslah yapılmasına izin verir. Bu kural hem davanın makul sürede sonuçlanmasını hem de karşı tarafın savunma imkânlarının korunmasını amaçlar. Anayasa Mahkemesi’nin aktardığı kararda da aynı davada ikinci ıslah talebinin reddi gerektiği ifade edilmektedir.

Vekilin ıslah yetkisi

Dava bir vekil aracılığıyla yürütülüyorsa ıslah bakımından ayrıca dikkat edilmesi gereken bir nokta vardır. HMK m.74/1’e göre açıkça yetki verilmemişse vekil, davanın tamamını ıslah edemez. Bu nedenle avukata verilen vekâletnamede ıslah yetkisinin açıkça yazılı olması önemli bir pratik noktadır.

Vekâletname hazırlanırken veya mevcut vekâletnamenin kapsamı incelenirken bu yetkinin bulunup bulunmadığına bakılması, ileride yaşanabilecek yetki tartışmalarını önleyebilir. Hükmün lafzı tamamen ıslaha ilişkindir. Kısmi ıslahta yetkinin kapsamı bu yazıda ele alınmamıştır.

Süreler ve teminat

Islah, kısa sürelere bağlıdır. Teminat bir hafta içinde yatırılmalı, tam ıslahta yeni dava dilekçesi bir hafta içinde verilmeli, kısmi ıslahta ıslah edilen işlem için verilen bir haftalık süre kaçırılmamalıdır. Sürelerin kaçırılması halinde kanun, ıslahın yapılmamış sayılmasını veya davanın ıslah yapılmamış gibi sürmesini öngörür. Dolayısıyla ıslah, tahkikat bitmeden önce planlı biçimde ve sürelere dikkat edilerek yapılmalıdır.

Islah ile İlgili Sık Karıştırılan Noktalar

Islah kavramı, benzer görünen birkaç konuyla karıştırılabilir. Birkaç noktayı ayırmakta fayda var.

  • Gündelik ve usuli anlam farklıdır. "Islah etmek" gündelik dilde bir şeyi iyileştirmek demektir. HMK’daki ıslah ise tarafın davada yaptığı usul işlemini düzeltmesidir.
  • Islah tek başına yeterli değildir. Tam ıslahta yeni dava dilekçesi, kısmi ıslahta ıslah edilen işlemin yapılması ve her iki halde teminatın yatırılması gerekir.
  • Islah her işlemi geçersiz kılmaz. İkrar, tanık ifadeleri, bilirkişi rapor ve beyanları gibi işlemler ıslahla geçersiz kılınamaz.
  • Islah süresizdir diye düşünülmemelidir. Genel kural tahkikatın sona ermesine kadardır. Bozma veya kaldırma sonrası ise 2020 değişikliğiyle özel bir imkân tanınmıştır.

Bu Yazıda Kapsam Dışı Bırakılan Konular

Islahla ilgili bazı konular bu yazıda bilinçli olarak ele alınmamıştır, çünkü bunlar dosyaya özgü değerlendirme ve güncel içtihat takibi gerektirir. Bunlardan birkaçı şöyledir:

  • Islah harcının tutarı ve hesaplanma yöntemi.
  • Islahın hangi usul işlemlerine uygulanabileceği ve dava değişikliği ile ilişkisi.
  • Belirsiz alacak davası ve kısmi davada ıslahın kullanımı.
  • Islahın zamanaşımı ve hak düşürücü süreler üzerindeki etkisi.
  • Islahın faiz başlangıcına etkisi.

Bu başlıkların her biri ayrı bir inceleme konusudur. Bu nedenle ıslah düşünen bir tarafın, kendi dosyasının durumunu ve güncel mevzuatı bir hukukçuyla birlikte değerlendirmesi yerinde olur.

Özet

Islah, sözlükte düzeltme ve iyileştirme, hukukta ise bir tarafın davada yaptığı usul işlemini kısmen veya tamamen düzeltmesidir. HMK m.176 uyarınca her iki taraf da bu imkândan yararlanabilir, ancak aynı davada yalnızca bir kez. Islah, tahkikatın sona ermesine kadar yapılabilir. Bozma veya kaldırma sonrası dosya ilk derece mahkemesine döndüğünde ise mahkemenin tahkikata ilişkin bir işlem yapması halinde, 7251 sayılı Kanunla eklenen fıkra uyarınca tahkikat bitene kadar ıslah mümkün olabilir.

Islah sözlü veya yazılı yapılabilir. Karşı tarafa bildirim, bir hafta içinde yatırılması gereken teminat, tam ıslahta yeni dava dilekçesi ve kısmi ıslahta ıslah edilen işlemin yapılması gibi adımlar kısa sürelere bağlıdır. Islah, genişletilen noktadan itibaren usul işlemlerinin yapılmamış sayılması sonucunu doğurur. İkrar, tanık ifadeleri ve bilirkişi raporu gibi bazı işlemler ise ıslahla geçersiz kılınamaz. Vekil bakımından ise tüm davayı ıslah etmek için açık yetki gerekir.

Sık sorulan sorular

Islah ne demek?

Adalet Bakanlığı Hukuk Sözlüğü'ne göre ıslah, davada tarafça düzeltme, iyileştirme, iyi bir hale getirme anlamına gelir. Hukuki anlamıyla ise taraflardan birinin davada yaptığı bir usul işlemini kısmen veya tamamen düzeltmesidir. Dayanağı HMK m.176'dır.

Islah etmek ne demek?

Sözlükte ıslah etmek, bir şeyi daha iyi bir duruma getirmek, düzeltmek, iyileştirmek demektir. Medeni yargılamada bir tarafın daha önce yaptığı usul işlemini düzeltmesini anlatır. Gündelik dilde ve ceza hukukuna yakın alanlarda ise kişinin ya da durumun iyileştirilmesi anlamında da kullanılır.

Islah ne zaman yapılabilir?

HMK m.177/1'e göre ıslah, tahkikatın sona ermesine kadar yapılabilir. 7251 sayılı Kanunla eklenen fıkra uyarınca, bozma veya kaldırma kararından sonra dosya ilk derece mahkemesine gönderilip mahkeme tahkikata ilişkin bir işlem yaparsa tahkikat bitene kadar ıslah da yapılabilir. Bozma kararına uymakla ortaya çıkan hukuki durum ortadan kaldırılamaz.

Aynı davada birden fazla kez ıslah yapılabilir mi?

Hayır. HMK m.176/2'ye göre aynı davada taraflar yalnızca bir kez ıslah yoluna başvurabilir. Anayasa Mahkemesi'nin bir bireysel başvuru kararı da aynı davada ikinci ıslah talebinin reddi gerektiğini aktarmaktadır.

Islah yapıldıktan sonra hangi süreler önemlidir?

HMK m.178'e göre ıslah eden taraf, hâkimin takdir edeceği teminatı bir hafta içinde mahkeme veznesine yatırmalıdır, aksi halde ıslah yapılmamış sayılır. Tam ıslahta bildirimden itibaren bir hafta içinde yeni dava dilekçesi verilmelidir (m.180). Kısmi ıslahta ıslah edilen işlem için verilen bir haftalık süre içinde işlem yapılmalıdır (m.181).

İlgili yazılar