Soruşturma Dosyasında Kısıtlama Kararı Nedir?

Kısıtlama kararı, soruşturma evresinde müdafinin dosya içeriğini incelemesini ve belgelerin örneğini almasını sınırlayan yargısal bir karardır. Cumhuriyet savcısı ister, sulh ceza hâkimi verir. Ölçüt, dosyaya erişimin soruşturmanın amacını tehlikeye düşürme ihtimalidir. Karar yalnızca soruşturma evresine ilişkindir ve bazı belgeler kapsamın dışında kalır.

Kısıtlama kararının hukuki dayanağı

Dayanak, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun (CMK) 153. maddesidir. Adalet Bakanlığı Eğitim Dairesi’nin Ceza Muhakemesi Hukuku belgesine göre, soruşturma evresinde müdafi dosya içeriğini inceleyebilir ve istediği belgelerin bir örneğini harçsız alabilir (CMK m. 153/1). Bu yetki soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebilecekse, Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkiminin kararıyla kısıtlanabilir (CMK m. 153/2).

Yani kural dosyaya erişimdir, kısıtlama ise istisnadır. Kısıtlama, müdafinin inceleme ve örnek alma yetkisine ilişkindir. Şüphelinin soruşturmadan haberdar olması ya da savunma hakkı ortadan kalkmaz.

Madde başlığı, mevzuat.gov.tr’deki CMK metninde "Değişik: 2/12/2014-6572/44 md." ibaresini taşır. Dolayısıyla güncel düzenleme 6572 sayılı Kanun’la getirilen metindir. Maddenin fıkra sırası ve metni, yayımdan önce resmî kaynaktan yeniden kontrol edilmelidir.

Kısıtlama kararını kim ister, kim verir?

İstem Cumhuriyet savcısından gelir. Kararı sulh ceza hâkimi verir. Savcının talebi tek başına yeterli değildir. Hâkimin, dosyaya erişimin soruşturmanın amacını tehlikeye düşüreceği kanaatine varması gerekir.

Ankara Cumhuriyet Başsavcılığı’nın çalışma yönergesi, CMK 153’teki hakların suçtan zarar görenin vekili tarafından da kullanılabileceğini belirtir. Aynı yönerge, kısıtlama bulunan dosyalara UYAP üzerinden erişimin engellendiğini, ön büro personelinin de erişemediğini aktarır. Bu yönerge Ankara’ya özgü bir kurum içi düzenlemedir. Diğer adliyelerdeki uygulamanın aynı olduğu varsayılmamalıdır.

Dosyaya erişim kısıtlaması neleri kapsamaz?

Kısıtlama, dosyadaki her belgeyi kapsamaz. CMK m. 153/3’e göre aşağıdaki belgeler kısıtlama kararının dışındadır:

• Yakalanan kişinin veya şüphelinin ifadesini içeren tutanak,
• Bilirkişi raporları,
• Adı geçenlerin hazır bulunmaya yetkili oldukları diğer adli işlemlere ilişkin tutanaklar.

Bu istisna Ankara yönergesinde de aktarılır. Anayasa Mahkemesi (AYM) de silahların eşitliği ilkesine ilişkin karar özetlerinde yer alan bir bireysel başvuruda, başvurucunun kendi ifadesini içeren tutanağın kısıtlamanın kapsamında olmadığını not etmiştir. Aynı kararda, iddianamenin kabulüyle kısıtlama kararının kendiliğinden ortadan kalktığı da belirtilir. AYM o somut olayda ihlal bulmamıştır.

Soruşturmanın gizliliği ile ilişkisi

Kısıtlama kararı ile soruşturmanın gizliliği birbirinden ayrı kurallardır. CMK m. 157 uyarınca soruşturma evresinde usul işlemleri gizlidir. Bu genel gizlilik, kısıtlama kararı bulunmasa da geçerlidir. Kısıtlama kararı ise gizlilik içindeki dosyada müdafiye tanınan inceleme yetkisini ayrıca daraltır.

TBMM Adalet Komisyonu tutanağında milletvekilleri CMK 153 ve 157’nin birlikte değerlendirilmesi gerektiğini tartışmış, 157’deki gizliliğin "savunma haklarına zarar vermemek" ibaresini de içerdiğini vurgulamıştır. Bu bir komisyon tartışmasıdır, bağlayıcı bir yorum olarak okunmamalıdır. Aynı komisyon tutanağı, 6 Mart 2013’te yayımlanan 6526 sayılı Kanun’la müdafinin dosyayı incelemesinin kısıtlanabilmesine ilişkin hükmün yürürlükten kaldırıldığını, mülga fıkraların yeniden yürürlüğe girmesini öneren bir kanun teklifinin (2/2282 esas no.) bulunduğunu da kaydeder. Madde bugünkü hâline sonradan 6572 sayılı Kanun’la gelmiştir.

Kısıtlama soruşturma evresiyle sınırlıdır

Kovuşturma evresinde müdafinin dosyayı inceleme ve örnek alma hakkına sınırlama getirilmemiştir. Müdafi, iddianamenin mahkemece kabul edildiği tarihten itibaren dosya içeriğini ve muhafaza altındaki delilleri inceleyebilir. Bu nedenle kısıtlama, savunmanın dosyaya erişimini geçici ve soruşturma aşamasıyla sınırlı biçimde daraltan bir tedbir olarak anlaşılmalıdır.

Kararın azami süresi veya savcılığın kararı ne sıklıkla gözden geçirmesi gerektiği gibi konularda bu yazıda bilgi verilmemektedir. Somut dosyada kararın metnine ve güncel mevzuata bakmak gerekir.

Kısıtlama kararına itiraz mümkün mü?

Komisyon tutanağında, kısıtlama kararı veren sulh ceza hâkiminin kararına karşı itiraz yolunun bulunduğu belirtilir. İtirazın süresi ve hangi mercie yapılacağı bu yazıda belirtilmemiştir. Bu bilgi, ilgili mevzuattan ve kararın üzerindeki bildirimden doğrulanmalıdır.

Uygulamadan iki örnek, itiraz yolunun nasıl işlediğini gösterir:

• Can Dündar ve Erdem Gül kararında, İstanbul 1. Sulh Ceza Hâkimliği CMK 153/2 uyarınca soruşturma dosyası için kısıtlama kararı vermiştir. Başvurucu 8/6/2015’te kısıtlamanın kaldırılması için itiraz etmiş, İstanbul 2. Sulh Ceza Hâkimliği 12/6/2015 tarihli kararıyla itirazı reddetmiştir.
• Başka bir bireysel başvuruda başvurucu 6/8/2013’te kısıtlamanın kaldırılması için sulh ceza mahkemesine başvurmuş, ret kararına itirazı da kesin olarak reddedilmiştir. Gerekçede örgütlü suç kapsamı, suçların niteliği, şüpheli sayısı ve kanıtların sağlıklı toplanması öne çıkmaktadır.

İki örnekte de talep reddedilmiştir. Ancak bu sonuç, itirazın her zaman reddedileceği anlamına gelmez. Her karar kendi somut olayının koşullarına göre değerlendirilir.

Tutuklamaya itiraz ve silahların eşitliği

Kısıtlama kararının en çok tartışılan sonucu, tutuklama ve tutukluluğa itirazda ortaya çıkar. Savunma dosyadaki delillerin bir kısmını bilmiyorsa, tutukluluğa etkili biçimde itiraz edebildiği sorusu gündeme gelir. AYM, tutukluluğa itirazda silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerine uyulması gerektiğini aktarır; Can Dündar kararında bu konuda Hikmet Yayğın (B. No: 2013/1279, 30/12/2014) kararına atıf yapılmıştır.

Can Dündar kararında AYM, dosyaya erişim kısıtlaması nedeniyle tutuklamaya etkili itiraz edilemediği iddiasını "açıkça dayanaktan yoksun" bularak kabul edilemez saymıştır. Bu sonuç, kısıtlamanın her durumda hukuka uygun olduğu anlamına gelmez, çünkü karar somut olaya özgüdür. AYM bu tür iddiaları ifade tutanağının kapsam dışında olması, delil toplatma talebine engel olunmaması ve iddianamenin kabulüyle kısıtlamanın kalkması gibi olayın koşullarına göre değerlendirmektedir.

Kısaca bilinmesi gerekenler

1. Kısıtlama kararı, CMK m. 153/2’ye dayanır ve savcının istemi üzerine sulh ceza hâkimi tarafından verilir.
2. Ölçüt, soruşturmanın amacını tehlikeye düşürme ihtimalidir.
3. Şüphelinin ifade tutanağı, bilirkişi raporları ve hazır bulunmaya yetkili olunan işlemlerin tutanakları kapsam dışındadır.
4. Kısıtlama soruşturma evresine özgüdür. İddianamenin kabulünden sonra dosya incelemesine sınırlama getirilmemiştir.
5. Karara karşı itiraz yolu vardır. Süre ve merci güncel mevzuattan doğrulanmalıdır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Somut bir dosyadaki kısıtlama kararının kapsamı, gerekçesi ve itiraz imkânı, kararın metnine ve güncel mevzuata göre ayrıca değerlendirilmelidir.

Sık sorulan sorular

Kısıtlama kararını kim verir?

Kısıtlama kararını, Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimi verir (CMK m. 153/2). Karar, soruşturmanın amacını tehlikeye düşürme ihtimaline dayanır.

Kısıtlama kararı varken şüphelinin ifade tutanağına erişilebilir mi?

Evet. CMK m. 153/3'e göre yakalanan kişinin veya şüphelinin ifadesini içeren tutanak ile bilirkişi raporları kısıtlama kararının kapsamı dışındadır.

Kısıtlama kararı ne zaman sona erer?

Kısıtlama soruşturma evresine özgüdür. Kovuşturma evresinde müdafinin dosyayı inceleme hakkına sınırlama getirilmemiştir. AYM bir kararında iddianamenin kabulüyle kısıtlama kararının kendiliğinden ortadan kalktığını belirtmiştir. Kararın azami süresi bu yazıda ele alınmamıştır.

Kısıtlama kararına itiraz edilebilir mi?

Komisyon tutanağında sulh ceza hâkiminin kısıtlama kararına karşı itiraz yolunun bulunduğu belirtilir. İtirazın süresi ve merci güncel mevzuattan ve karardaki bildirimden doğrulanmalıdır.

Kısıtlama kararı ile soruşturmanın gizliliği aynı şey midir?

Hayır. CMK m. 157 soruşturma evresinde usul işlemlerinin gizli olmasını düzenler. Kısıtlama kararı ise gizlilik içindeki dosyada müdafinin inceleme ve örnek alma yetkisini ayrıca sınırlar.