Haksız Yere İşten Çıkarılmak: Haklarınız ve Süreler

Haksız yere işten çıkarılmak, işverenin iş sözleşmesini geçerli ya da haklı bir sebep olmadan veya kanunun öngördüğü usule uymadan sona erdirmesi anlamına gelir. Bu durumda işçi, şartları varsa fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurarak işe iade talep edebilir; işe iade şartları yoksa kıdem, ihbar ve kötüniyet tazminatı gibi parasal haklarını isteyebilir. Hangi yolun açık olduğu; işyerindeki işçi sayısına, kıdeminize ve fesih sebebine göre değişir.

Hangi fesih haksız sayılır?

Kanun, işverenin her feshini aynı ölçüyle değerlendirmez. 4857 sayılı İş Kanunu bakımından üç ayrı fesih türü öne çıkar: bildirim süreli (süreli) fesih, geçerli sebebe dayanan fesih ve haklı sebeple derhal fesih. Bir feshin “haksız” sayılıp sayılmadığı, hangi türe dayandığına ve işverenin bunun gereklerini yerine getirip getirmediğine bakılarak belirlenir.

Uygulamada haksız fesih denince genellikle şu durumlar anlaşılır:

• Fesih bildiriminde hiçbir sebep gösterilmemesi veya gösterilen sebebin geçerli olmaması,
• Ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık gibi ağır bir sebep ileri sürülmesine rağmen bu sebebin gerçekte bulunmaması,
• Bildirim sürelerine uyulmaması,
• Feshin sendika üyeliği, hamilelik veya benzeri ayrımcı bir nedene dayanması.

Geçerli sebep şartı ve iş güvencesi

İş Kanunu’nun 18. maddesine göre otuz veya daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde, en az altı aylık kıdemi olan işçinin belirsiz süreli iş sözleşmesini fesheden işveren geçerli bir sebebe dayanmak zorundadır. Geçerli sebep; işçinin yeterliliğinden, davranışlarından ya da işletmenin, işyerinin veya işin gereklerinden kaynaklanabilir. Yer altı işlerinde çalışan işçilerde kıdem şartı aranmaz. Bu koruma, işletmenin bütününü sevk ve idare eden işveren vekilleri ve yardımcıları için uygulanmaz.

Aynı madde, özellikle geçerli sebep oluşturmayan halleri de sayar. Bunlar arasında şunlar bulunur:

• Sendika üyeliği veya sendikal faaliyetlere katılmak, işyeri sendika temsilciliği yapmak,
• Haklarını takip etmek için işveren aleyhine idari veya adli makamlara başvurmak,
• Irk, renk, cinsiyet, medeni hal, aile yükümlülükleri, hamilelik, doğum, din, siyasi görüş ve benzeri nedenler,
• Hastalık veya kaza nedeniyle kanundaki bekleme süresi içinde işe geçici devamsızlık.

Hamilelik nedeniyle yapılan fesihleri ayrıca hamilelik sebebiyle işten çıkarılmada işçinin hakları yazımızda ele aldık.

İşverenin uyması gereken usul

İş Kanunu’nun 19. maddesi uyarınca işveren fesih bildirimini yazılı olarak yapmak ve fesih sebebini açık bir şekilde belirtmek zorundadır. Ayrıca işçinin davranışı veya verimi ile ilgili nedenlerle fesih yapılacaksa, işçinin hakkındaki iddialara karşı savunması alınmadan belirsiz süreli iş sözleşmesi feshedilemez. Ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık nedeniyle derhal fesih hakkı ise bu kuraldan ayrıdır.

Yazılı bildirim yapılmaması, sebebin belirsiz bırakılması veya savunma alınmaması, iş güvencesi kapsamındaki bir işçi için feshin geçersizliği sonucunu doğurabilir. Feshin geçerli bir sebebe dayandığını ispat yükü işverendedir; işçi feshin başka bir sebebe dayandığını ileri sürerse bu iddiasını kendisi ispatlamakla yükümlüdür.

Haklı sebeple derhal fesih iddiası

İşveren, Kanun’un 25. maddesinde sayılan sağlık sebepleri, ahlak ve iyi niyet kurallarına uymayan haller, zorlayıcı sebepler ve gözaltı ya da tutukluluk gibi durumlarda sözleşmeyi bildirim süresi beklemeden feshedebilir. Ancak ahlak ve iyi niyet kurallarına dayanan fesih yetkisi, işverenin olayı öğrendiği günden başlayarak altı iş günü ve her halde fiilin gerçekleşmesinden itibaren bir yıl içinde kullanılmalıdır. 25. maddenin son fıkrasına göre işçi, feshin bu sebeplere uygun olmadığı iddiasıyla yargı yoluna başvurabilir.

İşe iade için izlenecek yol ve süreler

İş güvencesi kapsamındaki işçi, fesih bildiriminde sebep gösterilmediği veya gösterilen sebebin geçerli olmadığı iddiasıyla, fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurmak zorundadır. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu’nun 3. maddesine göre işe iade talebiyle açılan davalarda arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır; arabulucuya gidilmeden açılan dava usulden reddedilir.

Süreç ana hatlarıyla şöyle işler:

1. Başvuru, karşı tarafın yerleşim yerindeki veya işin yapıldığı yerdeki arabuluculuk bürosuna yapılır.
2. Arabulucu, başvuruyu görevlendirildiği tarihten itibaren üç hafta içinde sonuçlandırır; bu süre zorunlu hallerde en fazla bir hafta uzatılabilir.
3. Anlaşma sağlanamazsa, son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren iki hafta içinde iş mahkemesinde dava açılabilir. Taraflar anlaşırsa uyuşmazlık aynı sürede özel hakeme de götürülebilir.
4. Arabuluculuk bürosuna başvurudan son tutanağa kadar geçen sürede zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez.

Dava şartları ve kapsamı hakkında daha ayrıntılı bilgiyi işe iade davası hangi durumlarda açılabilir yazımızda bulabilirsiniz. İşten çıkarıldıktan sonra hangi kuruma başvuracağınızı ise işten çıkarılınca işçi nereye başvurmalı başlıklı yazımız açıklar.

Feshin geçersiz bulunmasının sonuçları

İş Kanunu’nun 21. maddesine göre mahkeme veya özel hakem feshin geçersizliğine karar verdiğinde işveren, işçiyi bir ay içinde işe başlatmak zorundadır. Bunun için işçinin, kesinleşen kararın tebliğinden itibaren on iş günü içinde işe başlamak üzere işverene başvurması gerekir. Bu başvuru yapılmazsa fesih geçerli sayılır.

• İşe başlatmama tazminatı: İşveren başvuru üzerine işçiyi bir ay içinde işe başlatmazsa, en az dört aylık ve en çok sekiz aylık ücreti tutarında tazminat öder.
• Boşta geçen süre ücreti: Kararın kesinleşmesine kadar çalıştırılmayan süre için işçiye en çok dört aya kadar doğmuş ücret ve diğer hakları ödenir.
• Bu tutarlar, dava tarihindeki ücret esas alınarak parasal olarak belirlenir.

Arabuluculukta işe başlatma konusunda anlaşılırsa, işe başlatma tarihi, boşta geçen süre ücreti ve işe başlatmama tazminatının miktarı anlaşmada gösterilmelidir; aksi halde anlaşma sağlanamamış sayılır.

İş güvencesi dışında kalanların hakları

Otuzdan az işçi çalıştıran bir işyerinde veya altı aydan kısa kıdemle çalışıyorsanız işe iade yolu açık değildir; ancak bu, haksız fesihte hiçbir hakkınız olmadığı anlamına gelmez.

İhbar tazminatı

İş Kanunu’nun 17. maddesine göre belirsiz süreli sözleşmelerde bildirim süreleri kıdeme göre iki, dört, altı ve sekiz haftadır. Bu sürelere uymayan taraf, bildirim süresine ilişkin ücret tutarında tazminat ödemek zorundadır. Ayrıntılar için ihbar tazminatı nedir yazımıza bakabilirsiniz.

Kötüniyet tazminatı

Aynı madde, iş güvencesi kapsamı dışında kalan işçinin sözleşmesinin fesih hakkı kötüye kullanılarak sona erdirilmesi halinde işçiye bildirim süresinin üç katı tutarında tazminat ödeneceğini düzenler. Bildirim şartına da uyulmamışsa ihbar tazminatı ayrıca ödenir.

Kıdem tazminatı

1475 sayılı İş Kanunu’nun yürürlükteki 14. maddesine göre sözleşme işveren tarafından ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık gibi haklı sebepler dışında feshedilirse, işçiye her tam hizmet yılı için 30 günlük ücreti tutarında kıdem tazminatı ödenir; bir yıldan artan süreler için de aynı oran uygulanır. Konuyu kıdem tazminatı nedir yazımızda ayrıca inceledik.

Ayrımcılık tazminatı

İş Kanunu’nun 5. maddesi; dil, ırk, renk, cinsiyet, engellilik, siyasal düşünce, felsefi inanç, din ve mezhep gibi sebeplere dayalı ayrımı yasaklar. İş ilişkisinin sona ermesinde bu ilkeye aykırı davranılırsa işçi, dört aya kadar ücreti tutarında uygun bir tazminattan başka yoksun bırakıldığı hakları da talep edebilir.

Zamanaşımı süresine dikkat edin

İş Kanunu’nun ek 3. maddesine göre kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, kötüniyet tazminatı ve eşit davranma ilkesine aykırı fesihten doğan tazminat ile yıllık izin ücretinin zamanaşımı süresi beş yıldır. İşe iade için öngörülen bir aylık arabuluculuk başvuru süresi ise çok daha kısadır ve kaçırılması işe iade yolunu kapatabilir. Bu nedenle fesih bildirimini, tebliğ tarihini ve elinizdeki yazışmaları saklamanız önem taşır.

İş hukukundaki diğer konular için iş hukuku çalışma alanı sayfamıza göz atabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Haksız yere işten çıkarıldığımı düşünüyorum, ne kadar sürem var?

İşe iade talebi için fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurmanız gerekir. Arabuluculukta anlaşma sağlanamazsa son tutanaktan itibaren iki hafta içinde iş mahkemesinde dava açılabilir. Kıdem, ihbar ve kötüniyet tazminatı için zamanaşımı süresi ise beş yıldır.

Otuzdan az işçi çalışan bir işyerinde işe iade davası açılabilir mi?

İş Kanunu'nun 18. maddesindeki iş güvencesi, otuz veya daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde en az altı aylık kıdemi olan işçileri kapsar. Bu şartlar yoksa işe iade yolu açık değildir. Ancak fesih hakkı kötüye kullanılmışsa bildirim süresinin üç katı tutarında kötüniyet tazminatı istenebilir.

İşveren savunmamı almadan beni işten çıkarabilir mi?

İşçinin davranışı veya verimi ile ilgili nedenlerle belirsiz süreli iş sözleşmesi, işçinin savunması alınmadan feshedilemez. Ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık nedeniyle yapılan derhal fesih bu kuralın dışındadır. Savunma alınmaması, iş güvencesi kapsamındaki işçi için feshin geçersizliği sonucunu doğurabilir.

Fesih geçersiz bulunursa hangi ödemeler yapılır?

İşveren işçiyi bir ay içinde işe başlatmazsa en az dört, en çok sekiz aylık ücret tutarında işe başlatmama tazminatı öder. Ayrıca kararın kesinleşmesine kadar çalıştırılmayan süre için en çok dört aya kadar ücret ve diğer haklar ödenir. İşçinin kesinleşen kararın tebliğinden itibaren on iş günü içinde işverene başvurması gerekir.